صبح زود است و در خانه لباسهایتان را پوشیدهاید، وسایلتان را جمع کردهاید و آمادهاید خانه را برای انجام کارهای روزمره ترک کنید. خارج که میشوید، در را پشت سرتان میبندید و اگر کس دیگری داخل خانه نباشد، در را قفل میکنید. کلید را هم در جیب یا کیفتان میگذارید و حواستان هست که آن را پشت در جا نگذارید.
از پلههای ساختمان که پایین میروید، همسایه طبقه پایینیتان را میبینید که نان خریده و دارد به خانه برمیگردد. سلام و احوالپرسی میکنید و او، مطابق عادت هر روزش، به شما نان تعارف میکند؛ بیآنکه اهمیتی بدهد که تا امروز هیچوقت از نانش برنداشتهاید. به پایین ساختمان میرسید، از در ورودی خارج میشوید و وارد کوچه میشوید. در کوچه و خیابان هرکس سرش گرم کار و روزمرگی خودش است؛ یکی منتظر ماشین ایستاده، دیگری راهی محل کارش شده و آن یکی کنار خیابان ایستاده و دارد خاطرهای را با آب و تاب برای چند نفر تعریف میکند. آنها هم ایستادهاند و به او گوش میدهند. شما همه این اتفاقها را در لحظه وقوعشان، زنده و بیواسطه تجربه میکنید؛ بدون کات.
سوار ماشین میشوید و راه میافتید. کمی جلوتر پشت چراغ قرمز میایستید و پس از سبز شدن چراغ، پس از پیچیدن در چهارراه وارد ترافیک سنگین اول صبح میشوید. زندگی کات نمیخورد که یکدفعه چشم ببندیم و باز کنیم و ببینیم به مقصد رسیدهایم و مشغول کار بعدیمان هستیم. خارج شدن از خانه و رسیدن به مقصد زمان میبرد. در واقعیت، باید مسیرها را طی کنیم و زمان سفرها را بگذرانیم. حذف این فاصلهها و رسیدن ناگهانی از یک موقعیت به موقعیتی دیگر، بیشتر متعلق به داستانها و مدیومهایی است که برای روایت کردن ناچارند زمان و مکان را دستکاری کنند. گاهی یک لحظه را بیش از حد کش میدهند و گاهی چنان فشردهاش میکنند که مجالی برای زیستن با جزئیات آن لحظه باقی نمیماند.
حالا فرض کنید شما تراویس بیکل، راننده تاکسی فیلم اسکورسیزی، باشید و مأموریت امروزتان حمله مسلحانه به محلی باشد که در آن از آیریس، دختری نوجوان، بهرهکشی جنسی میشود. تفاوت شما با تراویس بیکلِ «راننده تاکسی» در این است که در فیلم، ما همراه تراویسی میشویم که اسکورسیزی برایمان روایت میکند؛ با قلم و انتخابهای رواییاش، با آن صدای ذهنی و گفتمان درونی شخصیت و با میزانسنهای ظریفش از نیویورکِ سالهای پس از جنگ ویتنام.
در این شکل از روایت، ما فقط لحظههایی از زندگی تراویس را میبینیم که اسکورسیزی برایمان انتخاب کرده است. فاصله میان این لحظهها، مسیرهایی که او در شهر طی میکند و زمانهایی که پشت فرمان تاکسی میگذراند، تنها تا جایی به تصویر درمیآیند که در خدمت روایت باشند. اما اگر قرار باشد یک روز از زندگی تراویس را با تمام جزئیات روزمرهاش تجربه کنیم، باید تمام این فاصلهها را هم با او بگذرانیم؛ از شروع شیفت رانندگی و پرسه زدن در خیابانهای نیویورک تا توقف پشت چراغ قرمز، ماندن در ترافیک و رسیدن به مقصد.
باید نه فقط لحظههای مهم داستان، بلکه زمان میان آنها را هم زندگی کنیم. در قالب یک بازی، رابطهمان با شخصیت و جهان داستان تغییر میکند. دیگر قرار نیست فقط مسیر تراویس را از دریچه دوربین دنبال کنیم. خودمان پشت فرمان مینشینیم، مسیر را انتخاب میکنیم و تمام فاصله میان مبدأ و مقصد را طی میکنیم. مسیر را تمام و کمال تجربه میکنیم و وقتی هم به مقصد میرسیم، در فصلی تازه از همین تجربه، مأموریت را پیش میبریم.
جهان GTA دقیقاً با چنین تغییری، بخشی از زبان سینما را به جهانی قابل پیمایش و قابل زیستن تبدیل کرده است.
تبدیل زبان سینما به تجربهی زیستن شهر در بستری قابل پیمایش
اما تفاوت GTA با سینما فقط در این نیست که مسیر میان دو نقطه را بهجای حذف کردن، در اختیار بازیکن میگذارد تا خودش آن را طی کند. در این فرایند، خود شهر نیز از جایگاه یک پسزمینه برای وقوع داستان خارج میشود و به یکی از عناصر اصلی در تجربه و زیست روایت تبدیل میشود. در سینما، ما نیویورک «راننده تاکسی» را از دریچه نگاه تراویس بیکل و انتخابهای مارتین اسکورسیزی میبینیم.

خیابانها، ساختمانها، نورها و آدمهایی که از مقابل ماشین او عبور میکنند، در خدمت ساختن تصویری از جهان ذهنی شخصیت و وضعیت اجتماعی شهر قرار دارند. اما در GTA، بازیکن میتواند در شهر حرکت کند، از محلهای به محله دیگر برود، مسیرهای تازهای پیدا کند، در خیابانی توقف کند یا حتی بدون داشتن مأموریتی مشخص، مدتی در شهر پرسه بزند.
در اینجا جغرافیای شهر هم بخشی از روایت میشود. تفاوت میان محلههای ثروتمند و مناطق فرودست، خیابانهای تجاری و صنعتی، خانههای مجلل و ساختمانهای فرسوده، فقط برای ایجاد تنوع بصری در نقشه نیست. این فضاها هرکدام بخشی از مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان بازی را بازتاب میدهند. بازیکن با عبور از این مناطق، بهتدریج تصویری از شهری به دست میآورد که در آن زندگی و خلافکاری، ثروت و فقر، قدرت و حاشیهنشینی در کنار هم قرار گرفتهاند.
حتی جزئیاتی مثل تبلیغات روی بیلبوردها، برنامههای رادیویی، گفتوگوی رهگذران، ترافیک و رفتار عابران پیاده هم به این تصویر شکل میدهند. شهر در GTA فقط جایی نیست که شخصیتها در آن زندگی میکنند؛ خودش درباره آدمهایی که در آن زندگی میکنند حرف میزند.
برای مثال، لیبرتیسیتی در «GTA IV» را در نظر بگیرید؛ شهری که از نیویورک الهام گرفته و محلهها و مناطق مختلفش، با تفاوتهای معماری، اقتصادی و اجتماعی، تصویری چندلایه از یک کلانشهر مهاجرپذیر و پرتناقض میسازند. میتوان میان این شهر و نیویورک «راننده تاکسی» ارتباطی برقرار کرد، اما نه به این معنا که راکستار لزوماً قصد بازسازی جهان فیلم اسکورسیزی را داشته است.
آنچه این دو اثر را به هم نزدیک میکند، امکان خواندن شهر بهعنوان بخشی از وضعیت شخصیتهاست. همانطور که نیویورک در «راننده تاکسی» با خیابانهای شبانه، ویترینها، سینماها و آدمهای حاشیهایاش به بازتابی از ذهن آشفته تراویس تبدیل میشود، لیبرتیسیتی هم در «GTA IV» چیزی فراتر از محل رفتوآمد نیکو بلیک است؛ شهری که مهاجرت، تنهایی، نابرابری و رؤیای دستیافتن به زندگی بهتر در جغرافیای آن حضور دارند.

البته این به معنای آن نیست که در GTA دیگر با کات و میانپردههای سینمایی روبهرو نمیشویم. مجموعه همچنان از سکانسهای از پیش طراحیشده، تدوین و پرشهای زمانی برای پیشبرد داستان استفاده میکند. تفاوت در بخشهایی است که کنترل به بازیکن سپرده میشود؛ جایی که دیگر دوربین بهتنهایی تعیین نمیکند چه چیزی را ببینیم و چه مسیری را طی کنیم.
بازیکن میتواند از مسیر پیشنهادی بازی خارج شود، مدتی در شهر بماند یا راه دیگری برای رسیدن به مقصد پیدا کند. به این ترتیب، راکستار از یک طرف از ابزارهای آشنای سینما برای شخصیتپردازی و روایت استفاده میکند و از طرف دیگر، با کنار گذاشتن محدودیتهای قاب و تدوین در بخش قابلبازی، امکان تجربهای متفاوت از جهان داستان را به وجود میآورد.
شاید بتوان گفت یکی از مهمترین کارهایی که GTA در این مسیر انجام داده، تغییر جایگاه مخاطب است. در سینما، ما جهان داستان را از بیرون و از خلال انتخابهای کارگردان کشف میکنیم؛ در بازی، میتوانیم از مسیر تعیینشده روایت فاصله بگیریم و به بخشهایی از جهان سرک بکشیم که شاید هیچوقت در جریان داستان اصلی به آنها نرسیم. شهر دیگر فقط برای شخصیت اصلی طراحی نشده است؛ بازیکن هم میتواند در آن برای خودش مسیری پیدا کند و تجربهای بسازد که لزوماً با تجربه دیگران یکسان نیست.
«Vice City»؛ میامیِ سینما، بدل به جهان بازی میشود
برای دیدن چگونگی تبدیل زبان سینمای جنایی به جهان قابلبازی، شاید هیچ نمونهای بهاندازه «Grand Theft Auto: Vice City» حق مطلب را ادا نکند. این بازی که ماجراهایش در سال ۱۹۸۶ و در شهری خیالی با الهام از میامی جریان دارد، از همان ابتدا خود را بهعنوان بازآفرینی جهان پرزرقوبرق و در عین حال خشونتبار جنایت در آمریکای دهه هشتاد معرفی میکند. اما این شباهت فقط به انتخاب دوره تاریخی و ظاهر شهر محدود نمیشود. راکستار برای ساختن جهان Vice City به سراغ مجموعهای از آثار سینمایی و تلویزیونی رفت که هرکدام بخشی از هویت بصری، روایی و فرهنگی بازی را شکل دادند؛ از «صورتزخمی» برایان دی پالما و «میامی وایس» به تهیهکنندگی اجرایی مایکل مان گرفته تا دیگر ساختهی دی پالما، «راه کارلیتو».
در میان این آثار، «صورتزخمی» شاید نخستین فیلمی باشد که با شنیدن نام Vice City به ذهن متبادر میشود. داستان تونی مونتانا، مهاجر کوباییای که از موقعیتی دون در جهان خلافکاری میامی شروع میکند و بهتدریج به یکی از صاحبان قدرت در تجارت مواد مخدر تبدیل میشود، الگویی آشنا برای روایت صعود یک خلافکار جاهطلب است. جاهطلبی بیحدوحصر، میل به کسب ثروت از راههای میانبر و نمایش آن، خشونت عریان و در نهایت سقوط شخصیتی که در اوج قدرت به این تصور رسیده که میتواند همهچیز را تحت کنترل خود درآورد، از عناصر اصلی فیلم دی پالما هستند.

در Vice City نیز تامی ورستی وارد شهری میشود که قرار است فرصت تازهای برای قدرت گرفتن و ساختن امپراتوری خلافکارانهاش در اختیار او بگذارد. بازی از همین الگوی آشنای سینمای گنگستری استفاده میکند، اما آن را به تجربهای تعاملی تبدیل میکند؛ بازیکن فقط شاهد پیشرفت تامی در سلسلهمراتب جهان جرم نیست، بلکه خودش در مأموریتها، معاملات، درگیریها و رقابتهایی شرکت میکند که این مسیر را شکل میدهند.
با این حال، اگر بخواهیم از نظر ظاهری و حالوهوای کلی به سراغ مهمترین منبع الهام Vice City برویم، باید بیش از «صورتزخمی» به سریال تلویزیونی «میامی وایس» توجه کنیم. سم هاوزر، در گفتوگویی در سال ۲۰۱۲ توضیح داد که این مجموعه تلویزیونی، با تهیهکنندگی اجرایی مایکل مان، از تأثیرگذارترین منابع الهام بازی بوده است؛ حتی تأثیرش از «صورتزخمی» هم مستقیمتر بوده، هرچند داستان Vice City بیشتر به فیلم دی پالما شباهت دارد. هاوزر، بهویژه از شیوه استفاده مایکل مان از رنگ و نور، نورپردازی شبانه و توجه به جزئیات جهان تبهکاران صحبت کرده است.
این اثرپذیری را میتوان در بسیاری از عناصر بصری دیگر در Vice City نیز مشاهده کرد: نورهای نئونی خیابانها، رنگهای پاستلی ساختمانها، معماری آرتدکو، خودروهای پرزرقوبرق، ساحل و زندگی شبانه شهری.

به گفته آرون گاربوت، مدیر هنری بازی، آنها برای شکل دادن به ظاهر Vice City به سراغ «صورتزخمی»، «راه کارلیتو» و البته «میامی وایس» رفتند و میخواستند شهری روشن، رنگارنگ و متمایز از لیبرتیسیتی خاکستری و بارانی نسخه قبلی بسازند. با وجود این الهامگیری آشکار از سینما، راکستار برای بازآفرینی فضای بازی فقط به تماشای فیلمها و سریالها اکتفا نکرد؛ اعضای گروه به میامی سفر کردند و از نزدیک به بررسی معماری، نور، آبوهوا و ویژگیهای بصری شهر پرداختند.
اما انتقال «میامی وایس» به Vice City فقط به ظاهر شهر و لباس شخصیتها محدود نمیشود. هاوزر در همان گفتوگو به ساختار اپیزودیک سریال نیز اشاره کرده است؛ اینکه هر قسمت، در کنار داستان کلی، ماجرایی مستقل و موقعیتی شبیه یک مأموریت داشت. این ویژگی برای سازندگان GTA جذاب بود، چون میتوانستند از دل چنین ساختاری مجموعهای از موقعیتهای جنایی، تعقیبوگریزها و درگیریها بیرون بکشند و آنها را به مأموریتهای قابلبازی تبدیل کنند. خودروها، قایقها، هلیکوپترها، سلاحها و شیوه اجرای عملیات در «میامی وایس» نیز جزئیاتی بودند که راکستار در ساخت جزئیات بازی، با وسواس خاصی به آنها توجه کرد.

از سوی دیگر، «راه کارلیتو» نیز در شکل دادن به شخصیتهای خلافکار Vice City سهم داشت. آرون گاربوت در گفتوگویی درباره منابع الهام بازی، این فیلم را بهخاطر شخصیتپردازی و نمایش مجرمانی که پیچیدگیها و ظرافتهای رفتاری بیشتری دارند، یکی از مراجع سازندگان بازی معرفی کرده است. به همین دلیل حتی در دل روایتهای پر از خشونت بازی، شخصیتهایی حضور دارند که انگیزهها، روابط و تناقضهای رفتاریشان بخشی از جذابیت داستان را شکل میدهد.
به این ترتیب، Vice City را نمیتوان اقتباسی از یک فیلم یا سریال مشخص دانست. راکستار عناصر مختلفی را از چند اثر کنار هم قرار داده است: الگوی صعود و سقوط تونی مونتانا از «صورتزخمی»، زیباییشناسی و فضای شهری «میامی وایس» و توجه به شخصیتهای چندوجهی تبهکار در «راه کارلیتو».
با این تفاوت که این بار قرار نیست تنها چند ساعت در قابهای انتخابشده یک کارگردان با این جهانها همراه شویم. بلکه میتوانیم در ترکیبی از آن جهانها زندگی کنیم؛ در خیابانهای این جهان هیبریدی رانندگی کنیم، موسیقی رادیو را انتخاب کنیم، وارد کلوپها و ساختمانها شویم و در مسیر ساختن امپراتوری تامی ورستی، بخشی از این جهان را به سلیقه و انتخاب خودمان تجربه کنیم.
غرب آمریکا به روایت راکستار؛ سینمای جنایی در جهان San Andreas
بخش مهمی از هویت لوس سانتوس و داستان کارل جانسون، ملقب به سیجی، از دل فیلمهایی بیرون میآید که در اوایل دهه نود به سراغ تصویر کردن زندگی در محلههای حاشیهای لسآنجلس و فرهنگ باندهای خیابانی رفتند. در این میان، «محله پسرها» ساخته جان سینگلتون، محصول ۱۹۹۱، یکی از روشنترین نمونههاست. فیلم داستان تره استایلز، جوانی ساکن جنوب لسآنجلس را روایت میکند که در میان خشونت خیابانی، رقابت باندها و فشارهای اجتماعی، تلاش میکند مسیر متفاوتی برای ادامهی زندگیاش پیدا کند.
او از یک سو میخواهد از چرخهای که اطرافیان و محیط زندگیاش در آن گرفتار شدهاند فاصله بگیرد و از سوی دیگر، نمیتواند نسبت به محله، خانواده و دوستانش بیتفاوت بماند. در «San Andreas» نیز سیجی پس از چند سال دوری به لوس سانتوس بازمیگردد؛ بازگشتی که با قتل مادرش، ازهمپاشیدگی خانواده و تضعیف گروه قدیمیاش، گروو استریت فمیلیز، همراه شده است. او خیلی زود دوباره درگیر مناسبات خیابانی و رقابت گروههای خلافکار میشود؛ وضعیتی که شباهتهای مضمونی قابلتوجهی با جهان فیلم سینگلتون دارد.

در کنار «محله پسرها»، «تهدیدی برای جامعه» ساخته برادران هیوز، محصول ۱۹۹۳، و «رنگها» ساخته دنیس هاپر، محصول ۱۹۸۸، از دیگر فیلمهایی هستند که در شکلگیری فضای این بخش از بازی اهمیت دارند. اگر فیلم سینگلتون بیشتر بر تجربه رشد در محیطی آکنده از خشونت و تلاش برای گریز از سرنوشت محتوم محله تمرکز میکند، «تهدیدی برای جامعه» تصویری تلختر از چرخه خشونت و انتقام ارائه میدهد؛ انتخابهایی که مسیر زندگی شخصیتهای جوان را بهتدریج تغییر میدهند و آنها در منجلابی از فساد و جنایت فرو میبرند.
«رنگها»ی دنیس هاپر نیز با تمرکز بر درگیری باندهای خیابانی و فعالیت نیروهای پلیس در لسآنجلس، وجه دیگری از این جهان را به تصویر میکشد. در «San Andreas» میتوان رد این آثار را نه فقط در ظاهر شخصیتها، پوشش و خودروهایشان، بلکه در مناسبات میان گروههای تبهکار، رقابت بر سر قلمرو و حضور پلیسهای فاسد و خشونتطلب دید.
با این حال، راکستار صرفاً به بازسازی ظواهر سینمای محله و نمایش چند گروه تبهکار در خیابانها بسنده نکرده است. تفاوت مهم بازی با فیلمهایی که از آنها الهام گرفته، در تبدیل مناسبات باندهای خیابانی به بخشی از سازوکار قابلبازی جهان آن است.
در فیلمها، رقابت بر سر قلمرو و قدرت معمولاً در قالب درگیریها و موقعیتهای داستانی روایت میشود؛ اما در «San Andreas» بازیکن میتواند در این رقابتها مستقیماً مشارکت کند، برای بازپسگیری مناطق تحت نفوذ گروو استریت فمیلیز بجنگد و در برابر حمله گروههای رقیب از قلمرو خود دفاع کند. به این ترتیب، محله دیگر صرفاً محل وقوع یک درگیری سینمایی نیست؛ به فضایی تبدیل میشود که کنترل آن، بخشی از تجربه و پیشرفت بازیکن در بازی است.

البته منابع الهام «San Andreas» به فیلمهای مربوط به فرهنگ باندهای خیابانی محدود نمیشوند. گستردگی جغرافیای بازی به راکستار امکان داده است که برای هر بخش از این ایالت خیالی، به سراغ جهان سینمایی متفاوتی برود.
برای مثال، در سن فیرو، که بازآفرینی خیالی سانفرانسیسکو است، یکی از تعقیبوگریزهای پرسرعت بازی بهطور مشخص یادآور «بولیت» ساخته پیتر ییتس در سال ۱۹۶۸ است؛ فیلمی که بهخاطر سکانس مشهور تعقیبوگریزش در خیابانهای سانفرانسیسکو شناخته میشود. در سوی دیگر، لاس ونتوراس، نسخه خیالی لاسوگاس، با کازینوها و مناسبات مافیاییاش به جهان «کازینو» ساخته مارتین اسکورسیزی در سال ۱۹۹۵ نزدیک میشود. حتی مناطق روستایی و جادههای میان این سه شهر نیز حالوهوایی متفاوت دارند و در بعضی از موقعیتها، یادآور فیلمهایی مثل «تلما و لوییز» و «بانی و کلاید» هستند.
نکته جالب این است که راکستار برای ساختن چنین تصویری از کالیفرنیای اوایل دهه نود، تنها به سینما تکیه نکرده است. سازندگان بازی علاوه بر تماشای شمار زیادی از فیلمها برای دستیابی به حالوهوای کالیفرنیا، به این منطقه سفر کردند و از نزدیک به بررسی شهرها، محلهها و فرهنگ خیابانی آن پرداختند.
همکاری با چهرههایی چون دیجی پو، تهیهکننده و فیلمساز اهل لسآنجلس، و افرادی مثل عکاس و هنرمند خیابانی استیوان اوریول نیز به تیم سازنده کمک کرد تا صرفاً از بیرون به بازسازی این فضا نگاه نکند. این همکاریها در کنار بازتاب رویدادهای واقعی آن دوره، از جمله شورشهای لسآنجلس در سال ۱۹۹۲ و بحران مواد مخدر، به جهان بازی ابعاد اجتماعی گستردهتری بخشیدند.

بنابراین، «San Andreas» را هم نمیتوان فقط اقتباس از یک فیلم یا بازآفرینی یک روایت سینمایی مشخص دانست. این بازی از یک سو به سینمای محله و فیلمهایی درباره فرهنگ باندهای خیابانی نزدیک میشود و از سوی دیگر، از فیلمهای سرقت، تعقیبوگریز و درامهای جنایی برای ساختن بخشهای دیگر جهانش بهره میگیرد.
راکستار این ارجاعات را در کنار موسیقی هیپهاپ، واقعیتهای اجتماعی کالیفرنیای دهه نود و امکان گشتوگذار در جغرافیایی گسترده قرار میدهد و از دل آنها جهانی میسازد که دیگر محدود به خیابانهای یک شهر یا سرنوشت یک گروه خلافکار نیست. اگر در «Vice City» بازیکن وارد میامی سینمایی دهه هشتاد میشد، در «San Andreas» با کالیفرنیایی روبهروست که تکههایی از سینما، موسیقی و تاریخ معاصر آمریکا را در خود جمع کرده و آنها را به تجربهای قابلبازی تبدیل میکند.
سه تبهکار با یک نقشه؛ ردپای «مخمصه» در GTA V
با «Grand Theft Auto V» بار دیگر با تغییر مهمی در جهان جنایی راکستار روبهرو میشویم. اگر در «San Andreas» بخش مهمی از روایت حول زندگی محلهای، رقابت گروههای خیابانی و تلاش برای بازپسگیری قلمرو شکل میگرفت، این بار داستان به سمت تبهکاران حرفهای و عملیات پیچیده سرقتهای بزرگ میرود.
لوس سانتوس، نسخه خیالی لسآنجلس، میزبان سه شخصیت اصلی است که هرکدام با گذشته، انگیزه و شیوه زندگی متفاوتی وارد جهان تبهکاری شدهاند: مایکل دسنتا، سارق حرفهای بازنشستهای که زندگی مرفه و ظاهراً آرامش دیگر برایش رضایتبخش نیست؛ فرانکلین کلینتون، جوانی که میخواهد از خلافکاریهای کوچک و سرقت خودرو به موقعیت بالاتری برسد؛ و ترور فیلیپس، خلافکاری بیثبات و خشونتطلب که مناسباتش با دیگران بهسختی در چارچوب قواعد معمول قرار میگیرد.
در میان فیلمهایی که میتوان نسبت آنها را با جهان GTA V بررسی کرد، «مخمصه» ساخته مایکل مان جایگاه ویژهای دارد. فیلمی درباره تقابل یک سارق حرفهای به نام نیل مککالی، با بازی رابرت دنیرو، و کارآگاهی به نام وینسنت هانا، با بازی آل پاچینو؛ دو مردی که با وجود قرار گرفتن در دو سوی متضاد قانون، در برخی ویژگیهای شخصیتی و شیوه مواجههشان با زندگی شباهتهای زیادی به یکدیگر دارند.

«مخمصه» بیش از آنکه صرفاً درباره سرقت و تعقیبوگریز باشد، به جهان آدمهایی میپردازد که زندگیشان حول حرفهای خاص شکل گرفته است؛ مردانی که برای موفقیت در کار خود به نظم، برنامهریزی و اعتماد به اعضای گروه نیاز دارند، اما همین سبک زندگی به روابط شخصی و عاطفیشان نیز آسیب میزند. در این میان، تصویر مایکل دسنتا در GTA V نیز یادآور تیپ آشنای خلافکار حرفهای سینمای جنایی است؛ مردی که زمانی در کار خود مهارت و اعتبار داشته، اما حالا در خانهای مجلل و در ظاهر دور از جهان جرم زندگی میکند و گذشتهاش هنوز دست از سر او برنمیدارد.
ارتباط «مخمصه» و GTA V را بیش از هر جای دیگری میتوان در طراحی سرقتها دید. فیلم مایکل مان با سکانس سرقت خودرو حمل پول آغاز میشود؛ عملیاتی که در آن اعضای گروه با تقسیم وظایف و هماهنگی دقیق، خودروی حامل پول را متوقف میکنند و پیش از آنکه نیروهای پلیس از ماجرا مطلع شوند، برای اجرای نقشهشان دست به کار میشوند.
در GTA V نیز مأموریتی با عنوان «Blitz Play» وجود دارد که شباهت آشکاری به همین سکانس دارد. مایکل، فرانکلین و ترور با استفاده از دو کامیون، مسیر خودروی حمل پول را مسدود میکنند و پس از متوقف کردن آن، عملیات سرقت را پیش میبرند. حتی در یکی از شروط دریافت امتیاز طلایی این مأموریت، پوشاندن صورت اعضای گروه با ماسکهای سفید هاکی قرار دارد که یادآور ماسکهای مورد استفاده گروه نیل مککالی در فیلم است. این شباهت بهاندازهای مشخص است که نمیتوان آن را صرفاً یک همزمانی اتفاقی در انتخاب یک موقعیت جنایی مشابه دانست.
اما اهمیت «مخمصه» برای فهم GTA V فقط به بازآفرینی یک سکانس محدود نمیشود. یکی از جذابیتهای اصلی فیلم، نمایش جزئیات و مراحل آمادهسازی یک سرقت است. پیش از اجرای عملیات، باید اعضای گروه وظایفشان را بشناسند، ابزارهای موردنیاز فراهم شود، مسیر ورود و خروج مشخص باشد و هرکس بداند در لحظه حساس چه مسئولیتی برعهده دارد. این بخش از روایت در GTA V به یکی از مهمترین سازوکارهای بازی تبدیل میشود.

بازیکن برای اجرای سرقتهای بزرگ باید ابتدا مقدمات کار را فراهم کند، درباره شیوه انجام عملیات تصمیم بگیرد و از میان افراد مختلف، اعضای گروهش را انتخاب کند. انتخاب نیروی کمتجربهتر ممکن است سهم کمتری از پول نهایی برای او در نظر بگیرد، اما احتمال بروز خطا در اجرای مأموریت را هم افزایش میدهد. در مقابل، استخدام افراد ماهرتر هزینه بیشتری دارد و از سهم نهایی سرقت کم میکند. به این ترتیب، انتخاب اعضای گروه فقط یک تصمیم در مرحله آمادهسازی نیست، بلکه میتواند بر نتیجه عملیات و میزان پولی که در پایان نصیب بازیکن میشود اثر بگذارد.
در بعضی از این سرقتها، بازیکن حتی میان دو رویکرد متفاوت برای اجرای عملیات حق انتخاب دارد؛ میتواند با روشی حسابشدهتر و کمسروصداتر وارد عمل شود یا مسیر پرخطرتر و خشونتآمیزتری را انتخاب کند. همین انتخاب، ترتیب بعضی از مراحل آمادهسازی و نوع تجهیزات موردنیاز را هم تغییر میدهد.
بنابراین، آنچه در سینما از خلال تدوین موازی، نمایش آمادهسازیهای جداگانه و هماهنگی اعضای گروه به یک سکانس پرتنش تبدیل میشود، در بازی به مجموعهای از تصمیمها و فعالیتهایی بدل شده است که بازیکن خودش در انجام آنها مشارکت میکند. دیگر فقط شاهد اجرای نقشهای از پیش طراحی شده نیستیم که تبهکاران داستان برای اجرای یک سرقت طراحی کرده باشند؛ خودمان در طراحی و اجرای آن نقش داریم.
ساختار سهشخصیتی GTA V نیز امکان تازهای برای نزدیک شدن به چنین الگوی سینمایی فراهم میکند. در جریان بعضی از مأموریتها، میتوانیم میان مایکل، فرانکلین و ترور جابهجا شویم و عملیات را از زاویه دید هرکدام دنبال کنیم. ممکن است یکی وظیفه دیدهبانی را برعهده داشته باشد، دیگری مسیر فرار را مسدود کند و سومی وارد عمل شود.

در لحظات حساس نیز بازیکن میتواند کنترل شخصیت دیگری را در دست بگیرد و از موقعیتی متفاوت به ادامه عملیات کمک کند. این شیوه بازی کردن، بهخصوص در مأموریتهای سرقت، یادآور تدوین موازی در فیلمهای جنایی است؛ جایی که کارگردان با رفتوآمد میان چند گروه یا شخصیت، همزمانی اتفاقها و هماهنگی آنها را به نمایش میگذارد. با این تفاوت که در GTA V، تغییر زاویه دید صرفاً انتخاب تدوینگر نیست؛ بازیکن در لحظه تصمیم میگیرد کدام بخش از عملیات را خودش کنترل کند.
در گفتوگوهای پیش از انتشار بازی نیز دن هاوزر، یکی از نویسندگان و بنیانگذاران راکستار، درباره شکلگیری ساختار سهشخصیتی توضیح داده بود که تجربه تلاقی داستانهای مختلف در بستههای الحاقی GTA IV آنها را به فکر آوردن چند شخصیت اصلی در یک بازی واحد انداخت. او همچنین از علاقه تیم سازنده به طراحی چند سرقت بزرگ و ایجاد موقعیتهایی گفت که در آن سه شخصیت با مهارتها و ویژگیهای متفاوت کنار یکدیگر قرار میگیرند.
در همین دوره، تصاویر تبلیغاتی بازی با گروهی از خلافکاران نقابدار و مسلح که از یک خودرو پیاده میشوند، مقایسه با «مخمصه» را بیش از پیش تقویت میکردند. منتقدان بازی نیز در بررسی مأموریت «Blitz Play» به شباهت مستقیم آن با سرقت ابتدای فیلم اشاره کردند.
به این ترتیب، نسبت GTA V با «مخمصه» را باید فراتر از چند ارجاع بصری یا بازسازی یک سکانس مشهور دانست. راکستار بخشی از منطق سینمای سرقت را به ساختار بازی منتقل کرده است: اهمیت برنامهریزی، تقسیم وظایف، انتخاب اعضای گروه، هماهنگی در لحظه اجرا و احتمال بههمریختن نقشه در مواجهه با اتفاقات پیشبینینشده.
با این تفاوت که در فیلم مایکل مان، ما شاهد عملیاتی هستیم که کارگردان مراحل و نتیجه آن را برایمان روایت میکند؛ اما در GTA V، این بازیکن است که باید بخشی از این سازوکار را مدیریت کند و در نهایت بهای انتخابهایش را بپردازد. سرقت از یک موقعیت سینمایی به تجربهای تبدیل میشود که نه فقط باید آن را تماشا کرد، بلکه باید برای انجام دادنش تصمیم گرفت و مسئولیت آن را پذیرفت.
جهانی که رفتار شما را به خاطر میسپارد؛ رد پای «Red Dead Redemption 2» در GTA VI
اگر «GTA V» را نقطهای بدانیم که راکستار در آن توانست ساختار یک فیلم سرقت پرخرج را به مجموعهای از مأموریتهای قابلبازی تبدیل کند، «Grand Theft Auto VI» گام دیگری در همین مسیر برمیدارد. این بار راکستار میخواهد جهانی بسازد که در آن رفتار بازیکن، حتی خارج از مأموریتهای اصلی، بر اتفاقهای پیرامونش اثر بگذارد. از این نظر، یکی از مهمترین تجربههایی که در شکلگیری GTA تازه نقش داشته، نه یک فیلم جنایی یا سریال تلویزیونی، بلکه بازی دیگری از خود راکستار است: «Red Dead Redemption 2».
این ارتباط را میتوان پیش از هر چیز در شیوه مواجهه بازی با شخصیتهای غیرقابلبازی یا همان NPCها دید. در «Red Dead Redemption 2» یکی از ویژگیهای جذاب جهان بازی، واکنش آدمها به رفتار آرتور مورگان بود. میتوانستی به آنها سلام کنی، با آنها درگیر شوی، بیش از اندازه به حریمشان نزدیک شوی یا مدتی به گفتوگویشان گوش بدهی؛ هرکدام از این رفتارها ممکن بود واکنشی متفاوت به دنبال داشته باشد.

گاهی شخصیتها از حضورت ناراحت میشدند، گاهی به تو واکنش تهاجمی نشان میدادند و گاهی ترجیح میدادند از موقعیت دور شوند. این جزئیات کمک میکردند جهان بازی فقط مجموعهای از آدمهای منتظر برای شروع یک مأموریت نباشد و زندگی ظاهراً مستقلی در اطراف شخصیت اصلی جریان داشته باشد.
راکستار همین ایده را در GTA VI به محیطی کاملاً متفاوت منتقل کرده است. راب نلسون، مدیر توسعه بازی، در گفتوگویی با IGN گفته است که تجربه تعامل با NPCها در «Red Dead Redemption 2» زمینهای برای گسترش این قابلیت در بازی تازه فراهم کرده؛ با این تفاوت که این بار تیم سازنده کوشیده آن را در مقیاس یک جهان مدرن و پرتراکم شهری به سطح بالاتری برساند.
حالا اگر به جمعی از آدمها بیش از اندازه نزدیک شوی و به گفتوگویشان گوش بدهی، ممکن است متوجه حضورت شوند. میتوانی با افراد احوالپرسی کنی یا آنها را تحریک کنی، اما لزوماً نمیتوانی تعیین کنی گفتوگو چه زمانی و با چه واکنشی تمام شود. گاهی یک برخورد ساده در خیابان به مشاجرهای طولانیتر میانجامد و گاهی اتفاقی که در ابتدا هیچ ارتباطی با مأموریت اصلی ندارد، تو را وارد ماجرایی تازه میکند.
ابعاد این تغییر در نخستین نقدهای بازی هم به چشم میآید. منتقد واشنگتن پست در بررسیای که در ۱۸ نوامبر، یک روز پیش از انتشار رسمی بازی، منتشر شد، به نقل از اطلاعات راکستار از حضور بیش از ۳۳ هزار شخصیت غیرقابلبازی منحصربهفرد در Vice City نوشت. به گفته این گزارش، واکنش این شخصیتها فقط به نزدیک شدن یا دور شدن بازیکن محدود نیست و پیشینه، خلقوخو و موقعیت اجتماعیشان نیز در شکل رفتار آنها نقش دارد.

ممکن است فردی در برابر حرف یا رفتار تو عقبنشینی کند، دیگری به مشاجره ادامه دهد و شخص دیگری از همان برخورد اولیه ناراحت شود. به همین دلیل، جهان بازی کمتر شبیه محیطی با واکنشهای از پیش تعیینشده و بیشتر شبیه شهری به نظر میرسد که آدمهایش هرکدام زندگی و منطق رفتاری خودشان را دارند.
این واکنشپذیری البته به آدمهای شهر محدود نمیشود و جهان حیوانات نیز بخشی از آن را شکل میدهد. یکی از ویدئوهایی که در نخستین روزهای انتشار بازی در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد، جیسون را در حال نزدیک شدن به یک تمساح در محیط طبیعی آن نشان میدهد. او بیش از اندازه به این حیوان نزدیک میشود و تمساح ناگهان به سمتش حمله میکند و پایش را به دندان میگیرد.
این صحنه در ظاهر میتواند یکی از همان اتفاقهای غافلگیرکننده و حتی سرگرمکنندهای باشد که بازیکنان از جهان GTA انتظار دارند، اما در عین حال نکته مهمتری را هم نشان میدهد: طبیعت در این بازی صرفاً بخشی از منظره نیست که قرار باشد از کنارش عبور کنیم. حیوانات نیز واکنشها و رفتارهای خودشان را دارند و گاهی بیتوجهی بازیکن به فاصله و موقعیتشان میتواند او را با دردسر روبهرو کند. به این ترتیب، حضور بازیکن فقط مناسبات انسانی شهر را تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ در برخورد با محیط طبیعی و موجودات زنده آن نیز باید انتظار واکنشهای پیشبینینشده را داشته باشد.

اما شاید مهمترین میراث «Red Dead Redemption 2» در GTA VI، فقط به واکنشپذیری آدمهای شهر محدود نباشد. راکستار در این بازی سیستمی با عنوان «Criminal Profile» طراحی کرده که رفتار بازیکن را در مواجهه با جهان جرم دنبال میکند. اگر در اجرای سرقتها محتاط باشی، از درگیریهای غیرضروری دوری کنی و تلاش کنی بدون تلفات از موقعیتها خارج شوی، بهتدریج در دسته تبهکاران حرفهای قرار میگیری.
در مقابل، اگر در هر موقعیتی به خشونت و کشتار متوسل شوی، تصویر دیگری از شخصیت تو در جهان بازی شکل میگیرد؛ تصویری که میتواند تا مرز یک مجرم اصلاحناپذیر پیش برود. این سازوکار از برخی جهات یادآور سیستم Honor در «Red Dead Redemption 2» است، با این تفاوت که بهجای سنجش رفتار بازیکن بر اساس یک معیار اخلاقی نسبتاً روشن، بیشتر شیوه خلافکاری و نحوه مواجهه او با موقعیتهای پرخطر را دنبال میکند. در نتیجه، بازی نهفقط به آنچه انجام میدهی، بلکه به چگونگی انجام دادنش هم توجه دارد.
یکی دیگر از وجوه تازه این تجربه، رابطه میان جیسون و لوسیاست؛ رابطهای که برخلاف بسیاری از زوجهای حاضر در بازیهای داستانی، تمام جزئیات و میزان نزدیکی آن از پیش برای بازیکن تعیین نشده است. این دو در طول روایت ناگزیرند بهعنوان دو شریک جرم در کنار یکدیگر بمانند و برای عبور از موقعیتهای خطرناک با هم همکاری کنند، اما اینکه رابطهشان در همین سطح باقی بماند یا به رابطهای عاشقانه و عاطفی تبدیل شود، تا حد زیادی به رفتار بازیکن بستگی دارد.
وقت گذراندن با یکدیگر، رفتن به قرارهای دونفره، انجام فعالیتهای مشترک و توجه به خواستهها و نیازهای طرف مقابل، میتواند به صمیمیت بیشتر آنها کمک کند. در مقابل، بیتوجهی به رابطه یا نادیده گرفتن این وجه از زندگیشان باعث میشود پیوند میان آنها در سطح همکاری و همدستی باقی بماند. حتی برخی از تعاملهای عاطفی، مثل دست گرفتن یا بوسیدن یکدیگر، به میزان نزدیکیای بستگی دارد که بازیکن برای این رابطه ایجاد کرده است.

این ویژگی از آن جهت اهمیت دارد که راکستار این بار فقط امکان انتخاب میان دو شخصیت قابلبازی را در اختیارمان نگذاشته، بلکه اجازه داده است تا اندازهای در شکلگیری رابطه میان آنها نیز مشارکت کنیم. جیسون و لوسیا در هر صورت بخش مهمی از داستان مشترکشان را پیش میبرند، اما کیفیت رابطهشان میتواند با انتخابهای بازیکن تغییر کند.
راب نلسون، مدیر توسعه بازی، در گفتوگویی تأکید کرده بود که بازیکن میتواند انتخاب کند این دو ماجراهایشان را بهعنوان یک زوج عاشقپیشه پشت سر بگذارند یا صرفاً دو همدست باشند که برای رسیدن به هدفی مشترک کنار هم قرار گرفتهاند. به این ترتیب، بخشی از شخصیتپردازی و بار عاطفی داستان نیز از قلمرو روایت از پیش نوشتهشده خارج میشود و در جریان تجربه بازیکن شکل میگیرد.
این توجه به رفتار بازیکن، در مواجهه با پلیس شکل ملموستری پیدا میکند. در نسخههای قبلی GTA، معمولاً پس از ارتکاب جرم، ستارههای تعقیب پلیس ظاهر میشدند و بازیکن باید با فرار، مخفی شدن یا تغییر خودرو از دست نیروهای تعقیبکننده خلاص میشد. در GTA VI این سازوکار پیچیدهتر شده است. سیستم جدید «Heat» به پلیس امکان میدهد نشانههایی از هویت مجرم را دنبال کند؛ از ظاهر و لباس او گرفته تا خودرو، سلاح قابل مشاهده، همراهش و حتی تصاویری که دوربینهای مداربسته ثبت کردهاند.
بنابراین، صرفاً دور شدن از محل جرم لزوماً به معنای پایان تعقیب نیست. ممکن است مدتی بعد، بهواسطه همان خودرو یا لباسی که هنگام سرقت پوشیدهای، دوباره شناسایی شوی. بازیکن برای پاک کردن رد خود باید به جزئیاتی توجه کند که پیشتر در بسیاری از نسخههای GTA اهمیت چندانی نداشتند: تغییر لباس، عوض کردن خودرو، پنهان کردن سلاح یا از بین بردن شواهد تصویری.
این تغییر، تعقیب پلیس را از یک مرحله تکراری برای فرار به بخشی از تجربه زندگی خلافکارانه تبدیل میکند. دیگر نمیتوان با اطمینان فرض کرد که با چند پیچیدن در کوچه یا پنهان شدن پشت یک ساختمان، ماجرا تمام شده است. پلیس در جهان بازی اطلاعات بیشتری در اختیار دارد و در برابر رفتار بازیکن واکنشهای متناسبتری نشان میدهد. در سطوح بالاتر تعقیب نیز دامنه واکنش نیروهای امنیتی گستردهتر و خشنتر میشود؛ تا جایی که پای نیروهای نظامی و تجهیزات سنگین به میان میآید.

یکی از نمونههای جالبی که از همان ساعات نخست انتشار تصاویر گیمپلی بازی در فضای مجازی دستبهدست شد، سرقت یک هواپیمای مسافربری از فرودگاه بود. بازیکن پس از بلند شدن هواپیما با جنگندههایی روبهرو میشود که برای رهگیریاش اعزام شدهاند و در ادامه به هواپیمای مسافربری شلیک میکنند؛ وضعیتی که در نهایت او را وادار به خروج اضطراری و استفاده از چتر نجات میکند. این اتفاق، که در ویدئوی منتشرشده از سوی یکی از بازیکنان در ۱۸ نوامبر دیده میشود، نمونهای اغراقآمیز اما گویا از مقیاس واکنش جهان بازی به رفتار بازیکن است.
این جزئیات در کنار فعالیتهای روزمره و تعاملهای کوچک، به همان ایدهای بازمیگردند که از ابتدای این مقاله درباره آن صحبت کردیم: تبدیل جهان داستان به محیطی برای زیستن. در GTA VI میتوانی علاوه بر سرقت و درگیری، برای سرهم کردن وسایل خانه وقت بگذاری، غذا بخوری، ورزش کنی، لباس عوض کنی، با جیسون یا لوسیا به تفریح بروی و حتی در مسیر رسیدن به یک مقصد، بهخاطر برخورد اتفاقی با یک رهگذر وارد ماجرایی تازه شوی. این فعالیتها فقط برای پر کردن نقشه یا افزایش تعداد مأموریتهای فرعی طراحی نشدهاند؛ در کنار هم به ساختن ریتمی از زندگی روزمره کمک میکنند که در میان ماجراهای جنایی و خشونتآمیز بازی جریان دارد.
اتفاقاً بخش مهمی از نقدهایی که از روز ۱۸ نوامبر و همزمان با برداشته شدن ممنوعیت انتشار نقدهای بازی منتشر شدند، به همین کیفیت جهان بازی مربوط است. منتقد ورج پس از نزدیک به ۸۰ ساعت تجربه بازی، آن را ترکیبی از آزادی گسترده «GTA V» و سطح غوطهوری و جزئیات «Red Dead Redemption 2» توصیف کرد و نوشت که حتی پس از پایان داستان اصلی، هنوز بخش قابلتوجهی از جهان بازی برای کشف کردن باقی مانده است.
منتقد گاردین نیز پس از حدود ۷۰ ساعت بازی، بیش از هر چیز از رابطه جیسون و لوسیا و توانایی راکستار در ساختن دو شخصیت قابلباور سخن گفت؛ شخصیتهایی که برخلاف بسیاری از قهرمانان نسخههای قبلی، صرفاً جانشینهایی خالی برای بازیکن نیستند. به تعبیر او، بازیکن میتواند کنشهای آنها را انتخاب کند، اما لزوماً شخصیت و هویتشان را از نو نمیسازد.
در کنار این تحسینها، برخی نقدها به دشواریهای همین سیستمهای تازه هم اشاره کردهاند. از نظر منتقد گاردین، پیچیدگی کنترلها و برخورد غیرقابلپیشبینی سازوکارهای بازی گاهی به موقعیتهایی آزاردهنده و حتی ناعادلانه منجر میشود. GamesRadar نیز سیستم جدید تعقیب پلیس را در بعضی موقعیتها بیش از اندازه سختگیرانه و در سطوح پایینتر گاهی خستهکننده توصیف کرده است.

این منتقد در عین حال، واکنشپذیری جهان و امکان تغییر روش مواجهه با موقعیتها را از مهمترین دستاوردهای بازی میداند. در واقع، همان ویژگیای که به جهان بازی حس استقلال و زندگی میبخشد، گاهی میتواند کنترل کامل اوضاع را از دست بازیکن خارج کند؛ زیرا این بار قرار نیست تمام اتفاقها مطابق خواست او پیش بروند.
از سوی دیگر، با وجود افزایش آزادی در شیوه انجام برخی فعالیتها و مأموریتها، GTA VI هنوز از روایت سینمایی و موقعیتهای از پیش طراحیشده فاصله نگرفته است. نقد GamesRadar تأکید میکند که مأموریتهای اصلی همچنان در اساس ساختاری سینمایی و تا حد زیادی خطی دارند، هرچند فضای بیشتری برای انتخاب شیوه ورود و خروج از موقعیتها در اختیار بازیکن گذاشته شده است.
این موضوع از یک جهت نشان میدهد که راکستار همچنان به اهمیت طراحی صحنهها و لحظات دراماتیک وفادار مانده و از سوی دیگر، تلاش کرده در میان این موقعیتهای از پیش نوشتهشده، امکان بیشتری برای دخالت بازیکن فراهم کند.
در نهایت، به نظر میرسد GTA VI بیش از آنکه بخواهد مرز میان سینما و بازی را با حذف روایت خطی از بین ببرد، در پی یافتن تعادل تازهای میان این دو است. هنوز با داستانی روبهرو هستیم که شخصیتها، موقعیتهای دراماتیک و لحظات سینمایی آن از پیش طراحی شدهاند؛ اما در فاصله میان این لحظات، جهانی قرار دارد که به رفتار ما واکنش نشان میدهد و گاهی حتی مسیر تجربهمان را به سمتی میبرد که از ابتدا انتظارش را نداشتهایم.
اگر «Vice City» و «San Andreas» بخشهایی از زبان سینمای جنایی را به جغرافیای قابلبازی تبدیل کردند و «GTA V» منطق سرقتهای سینمایی را به مأموریتهای تعاملی گسترش داد، GTA VI تلاش میکند خودِ واکنشپذیری و پیچیدگی جهان داستان را نیز به بخشی از تجربه بازیکن تبدیل کند.
بازی از پرده سینما سر درمیآورد؛ تأثیر GTA بر سینمای معاصر
تا اینجا درباره مسیری صحبت کردیم که راکستار برای ساخت جهان GTA از سینما طی کرده است؛ از وام گرفتن شخصیتها و الگوهای روایی فیلمهای گنگستری گرفته تا بازآفرینی شهرها، تعقیبوگریزها و عملیات سرقت در قالب مأموریتهای قابلبازی. اما این رابطه در همین حد باقی نمانده است.
مجموعه GTA در طول نزدیک به سه دهه فعالیت خود، بهتدریج به بخشی از فرهنگ تصویری و تخیل جمعی مخاطبان تبدیل شده و بر شیوه تصویر کردن رانندگی، زندگی خلافکارانه و تعقیبوگریزهای شهری در سینما نیز اثر گذاشته است. به این ترتیب، بازیای که در ابتدا از زبان سینمای جنایی برای ساختن جهان خودش استفاده میکرد، حالا به یکی از منابع ارجاع سینما تبدیل شده است.
یکی از نمونههای جالب این تأثیرگذاری را میتوان در «راندن» ساخته نیکلاس ویندینگ رفن، محصول ۲۰۱۱، جستوجو کرد. فیلمی درباره رانندهای کمحرف و تنها در لسآنجلس که روزها بهعنوان بدلکار فعالیت میکند و شبها برای خلافکاران رانندگی میکند تا آنها پس از سرقت از دست پلیس فرار کنند.
شهر شبانه، نورهای نئونی، موسیقی الکترونیک، خودروها و تعقیبوگریزهای خیابانی، در کنار شخصیت اصلیای که بیشتر از طریق رفتار و سکوتش شناخته میشود، فضایی میسازند که برای مخاطبان GTA آشنا به نظر میرسد. بهویژه پس از تجربه نسخههایی مثل «Vice City» و «GTA IV»، تماشای رانندگی در خیابانهای شبانه لسآنجلس و فرار از دست پلیس در فیلم رفن میتواند یادآور تجربهای باشد که پیشتر در قالب بازی با آن مواجه شدهایم.
دن هاوزر، در گفتوگویی با گاردین در سال ۲۰۱۳، زمانی که خبرنگار به شباهت فضای «راندن» با جهان GTA اشاره کرد، با این برداشت اعلام همراهی کرد. او حتی به شباهت طراحی حروف عنوان فیلم با هویت بصری بازی اشاره کرد و گفت تصور این فیلم بدون تجربه کردن GTA دشوار است. از نگاه هاوزر، بازیها در آن مقطع به مرحلهای رسیده بودند که میتوانستند زبان بصری تازهای به فرهنگ عامه و سینما معرفی کنند؛ همانطور که پیشتر موسیقیهای انتخابشده برای ایستگاههای رادیویی Vice City از دل بازی به فهرست شنیداری مخاطبان راه پیدا کرده بودند.

البته باید میان این برداشت و تأیید یک الهامگیری مستقیم تفاوت قائل شد. نیکلاس ویندینگ رفن در گفتوگوهای خودش درباره منابع الهام «راندن»، به رمان جیمز سالیس، افسانههای گریم، «Scorpio Rising» ساخته کنت انگر و «Pretty Woman» اشاره کرده و GTA را بهعنوان منبع اصلی ساخت فیلم معرفی نکرده است.
بنابراین، بهتر است نسبت «Drive» و GTA را بیشتر در سطح شباهتهای بصری و شکلگیری یک زبان مشترک فرهنگی بررسی کنیم؛ زبانی که در آن راننده تنها، خیابانهای شبانه، تعقیب پلیس، موسیقی الکترونیک و جهان زیرزمینی جرم، پیشتر در بازیهای راکستار به تجربهای آشنا برای میلیونها مخاطب تبدیل شده بودند. در این نمونه، شاید بیش از آنکه با یک اقتباس یا تأثیر مستقیم روبهرو باشیم، با بازتاب دنیایی مواجهیم که بازیهای GTA در شکل دادن به تصور نسل تازهای از مخاطبان از آن نقش داشتهاند.
اما اگر «راندن» نمونهای از تأثیر احتمالی و غیرمستقیم GTA بر زبان بصری سینما باشد، «بیبی درایور» ساخته ادگار رایت در سال ۲۰۱۷ نمونهای روشنتر و محکمتر از این رابطه است. رایت در گفتوگویی درباره فیلم، صراحتاً از تأثیر بازیهایی مثل «Driver» و «Grand Theft Auto» بر ایدهپردازی و شکل دادن به بعضی موقعیتهای فیلم صحبت کرده است.
او حتی سکانس ابتدایی «بیبی درایور» را به صحنهای از GTA تشبیه میکند: رانندهای که خودرویش را به حرکت درمیآورد، ماشینهای پلیس پشت سرش قرار میگیرند، بالگردی بالای سر او پرواز میکند و تماشاگر ناخودآگاه منتظر ظاهر شدن همان نشانگر معروف تعقیب پلیس در گوشه تصویر میماند.
با این حال، رایت فقط به بازآفرینی یک موقعیت آشنا برای بازیکنان بسنده نمیکند، بلکه میکوشد همان خیالپردازی را از زاویهای اخلاقی به چالش بکشد. یکی از نمونههای جالبی که خودش به آن اشاره میکند، صحنهای است که بیبی برای فرار از موقعیتی خطرناک، زنی سالخورده را با تهدید اسلحه از خودروی خودش پیاده میکند.
اما لحظهای بعد، وقتی متوجه میشود کیف زن روی صندلی ماشین جا مانده، آن را به سمتش پرتاب میکند و به راهش ادامه میدهد. رایت با اشاره به این رفتار میگوید چنین کاری را نمیتوان از شخصیت اصلی GTA انتظار داشت. به اعتقاد او، برای نسلی که با بازیهایی مثل GTA بزرگ شده و خیال رانندگی با سرعت بالا و فرار از دست پلیس را تجربه کرده، جالب است که سینما همان موقعیت آشنا را به شکلی متفاوت روایت کند؛ با شخصیتی که حتی در دل یک جرم، هنوز نسبت به دیگران احساس مسئولیت میکند.

تأثیر GTA بر این فیلم فقط به ایده داستانی و شخصیتپردازی محدود نمیشود. در اجرای صحنههای تعقیبوگریز نیز رایت از تجربهای بهره میگیرد که برای بازیکنان این مجموعه آشناست؛ دنبال کردن خودروی اصلی از خیابانهای شهر، حرکت میان خودروهای دیگر، حضور پلیس و بالگرد و تلاش راننده برای پیدا کردن راه فرار.
البته وجه موسیقایی و ریتم تدوین «بیبی درایور» را باید بیش از هر چیز به شیوه شخصی رایت در پیوند دادن موسیقی و کنش سینمایی نسبت داد؛ ایدهای که از سالها قبل در آثار او شکل گرفته بود و در این فیلم به ساختار اصلی روایت تبدیل شد. با این حال، GTA به او امکان داد تا بخشی از خیال مشترک یک نسل از مخاطبان را به زبان سینما ترجمه کند و در همان حال، محدودیتها و پیامدهای اخلاقی آن را نیز پیش چشمشان بگذارد.
«راندن» و «بیبی درایور» دو نمونه متفاوت از این تأثیرگذاریاند. در اولی، پیوند با GTA بیشتر در سطح برداشت بصری و شکلگیری یک زبان مشترک میان بازی و سینما قابلردیابی است؛ در دومی، ادگار رایت آشکارا از تجربه بازی و شناخت مخاطبانش از این جهان برای طراحی موقعیتها و جهت دادن به معنای اخلاقی داستان استفاده میکند.
در هر دو مورد، اما یک اتفاق مهم رخ داده است: GTA دیگر فقط مصرفکننده تصویرها و روایتهای سینمایی نیست. این مجموعه بهتدریج به بخشی از حافظه بصری مخاطبان تبدیل شده و سینما نیز میتواند برای روایت کردن یک تعقیبوگریز، یک سرقت یا زندگی یک راننده خلافکار، به تجربهای ارجاع بدهد که میلیونها نفر پیشتر در جهان بازی از سر گذراندهاند.
رابطهای که دیگر یکطرفه نیست
مرور نسبت سینما و مجموعه GTA نشان میدهد که این رابطه را نمیتوان صرفاً در قالب تأثیرپذیری یک بازی ویدئویی از فیلمهای سینمایی خلاصه کرد. راکستار در طول نزدیک به سه دهه فعالیت خود، از سینمای گنگستری و جنایی برای ساخت شخصیتها، شکل دادن به موقعیتهای داستانی و بازآفرینی جهانهای شهری الهام گرفته است؛ از رؤیای صعود و سقوط تونی مونتانا در «صورتزخمی» گرفته تا خیابانهای پرتنش لسآنجلس در «محله پسرها» و عملیات حسابشده تبهکاران حرفهای در «مخمصه».
با این حال، آنچه GTA از دل این ارجاعات بیرون کشیده، صرفاً بازسازی چند موقعیت سینمایی یا قرار دادن شخصیتهایی آشنا در یک بازی نیست. راکستار بهتدریج کوشیده است عناصر سازنده زبان سینما را در قالبی متفاوت سازمان دهد؛ قالبی که در آن مخاطب میتواند از قاب روایت بیرون برود، در جهان داستان حرکت کند، مسیرهای خودش را انتخاب کند و حتی در فاصله میان اتفاقهای اصلی، تجربهای مستقل از آنچه برایش نوشته شده است به دست بیاورد.

از سوی دیگر، این مسیر بهتدریج جهت معکوس هم پیدا کرده است. بازیای که روزی از سینمای جنایی برای ساخت جهانش الهام میگرفت، حالا خود به بخشی از حافظه تصویری مخاطبان تبدیل شده و فیلمسازانی مثل نیکلاس ویندینگ رفن و ادگار رایت میتوانند با ارجاع به تجربه بازیکنان از جهان GTA، موقعیتهای آشنایی را در قالبی سینمایی بازآفرینی یا حتی به چالش بکشند.
این رابطه متقابل، مرزهای میان دو مدیوم را از بین نمیبرد؛ سینما همچنان از ابزارها و منطق روایی خودش استفاده میکند و بازی نیز قواعد خاص خود را دارد. اما نشان میدهد که این دو دیگر در دو سوی کاملاً جداگانه از تجربه تصویری معاصر قرار نگرفتهاند و میتوانند در ساختن زبان و جهان یکدیگر سهم داشته باشند.

شاید به همین دلیل است که وقتی پشت فرمان خودرویی در لوس سانتوس یا لیبرتیسیتی مینشینیم و در خیابانهایش رانندگی میکنیم، گاهی احساس میکنیم وارد جهانی شدهایم که پیشتر در فیلمی از مایکل مان یا مارتین اسکورسیزی دیدهایم.
با این تفاوت که این بار قرار نیست فقط منتظر بمانیم تا کارگردان تصمیم بگیرد چه زمانی به مقصد برسیم یا چه چیزی را در مسیر ببینیم. میتوانیم راه خودمان را انتخاب کنیم، توقف کنیم، از مسیر اصلی فاصله بگیریم و حتی ماجرایی را رقم بزنیم که در فیلمنامه هیچوقت نوشته نشده است. GTA در نهایت فقط سینما را به جهان بازی نیاورده؛ بخشی از رؤیای سینمایی ما را از پرده بیرون کشیده و امکان زندگی کردن در آن را فراهم کرده است.




















