با نزدیک شدن به آغاز پخش سریال «گنگستر»، بار دیگر یکی از گونه‌های پرطرفدار سرگرمی در شبکه نمایش خانگی در مرکز توجه نماوا قرار گرفته است: کمدی.

 ژانری که در طول سال‌های فعالیت این پلتفرم، تلاش شده است در قالب مجموعه‌هایی با داستان‌ها، شخصیت‌ها و رویکردهای متفاوت همواره حضوری پررنگ داشته باشد. از طنز اجتماعی و انتقادی گرفته تا کمدی‌های خانوادگی، تاریخی، فانتزی و حتی کمدی‌اکشن، سریال‌های کمدی نماوا مسیرهای مختلفی را در این سال‌ها برای خنداندن مخاطبان امتحان کرده‌اند.

اما وجه جذاب این مجموعه آثار، نه صرفاً تنوع داستان‌ها و موقعیت‌های کمیک آن‌ها بلکه در آن است که هرکدام از این سریال‌ها از زاویه‌ای متفاوت به سراغ خلق موقعیت‌های کمیک رفته‌اند. گاهی مناسبات اقتصادی و اجتماعی دستمایه شوخی قرار می‌گیرند، گاهی تضادهای خانوادگی و اختلاف نسل‌ها موقعیت‌های خنده‌دار می‌سازند و گاهی ورود شخصیت‌های معمولی به موقعیت‌هایی غیرمنتظره، موتور محرک اصلی داستان بوده است.

 مرور سریال‌های کمدی‌ نماوا می‌تواند فرصتی برای شناخت شکل‌های مختلف کمدی در شبکه‌ی نمایش خانگی نیز باشد؛ آثاری که اگرچه در یک ژانر مشترک قرار می‌گیرند، اما هرکدام جهان داستانی و شیوه خاص خود را برای ارتباط با مخاطب انتخاب کرده‌اند.

۱. کمدی موقعیت در دل زندگی روزمره؛ از «آنتن» تا «اکازیون»

یکی از الگوهای آشنای خلق کمدی، قرار دادن شخصیت‌های معمولی در موقعیت‌هایی است که نظم همیشگی زندگی‌شان را به هم می‌ریزد. گاهی این تغییر از یک رخداد مهم در مناسبات خانوادگی شروع می‌شود و گاهی از تصمیمی که در نگاه اول ساده به نظر می‌رسد، اما پیامدهای پیش‌بینی‌نشده‌ای به دنبال دارد. «آنتن» و «اکازیون» هرکدام از چنین موقعیت‌هایی برای شکل دادن به داستان کمدی خود استفاده می‌کنند؛ با این تفاوت که یکی بیشتر بر برخورد نسل‌ها و دیگری بر گرفتاری‌های خانوادگی و موانع پیش روی یک شخصیت‌ها متمرکز است.

«آنتن»؛ وقتی مادربزرگ هم‌دانشگاهی نوه‌اش می‌شود

«آنتن» با یک موقعیت ساده اما غیرمنتظره آغاز می‌شود. گوهر پس از درگذشت همسرش تصمیم می‌گیرد دوباره درس بخواند. او پس از یک سال تلاش در آزمون رشته پزشکی پذیرفته می‌شود و حالا باید در کنار نوه‌اش، در محیط دانشگاه حاضر شود. همین اتفاق به‌تنهایی زمینه مناسبی برای شکل‌گیری موقعیت‌های کمیک فراهم می‌کند؛ مادربزرگی که در موقعیت معمول زندگی‌اش باید نقش بزرگ‌تر و راهنمای خانواده را داشته باشد، حالا در محیطی قرار گرفته که در آن با نسل جوان و اقتضائات زندگی دانشجویی روبه‌رو می‌شود.

نقطه شروع کمدی در «آنتن» همین جابه‌جایی موقعیت‌هاست. هم‌دانشگاهی شدن مادربزرگ و نوه، پای فاصله میان تجربه و جوانی را به فضایی مشترک می‌کشاند و از این طریق، زمینه برخورد دو نگاه متفاوت به زندگی را میسر می‌سازد.

از سوی دیگر، حضور گوهر در دانشگاه فقط به رابطه او با نوه‌اش محدود نمی‌ماند و مناسبات خانوادگی و اجتماعی پیرامونش را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. به این ترتیب، دانشگاه به فضایی تبدیل می‌شود که در آن نقش‌های آشنای خانوادگی و انتظارات معمول از سن و سال افراد، شکل تازه‌ای پیدا می‌کنند.

در چنین موقعیتی، کمدی بیشتر از دل واکنش شخصیت‌ها به شرایطی بیرون می‌آید که برایشان تازگی دارد. گوهر می‌خواهد مسیر تازه‌ای در زندگی خود آغاز کند، اما این تصمیم او را وارد جهانی می‌کند که قواعد و مناسباتش با تجربه پیشینش تفاوت دارد. همین فاصله میان خواسته شخصیت و شرایطی که با آن مواجه می‌شود، یکی از منابع اصلی خلق موقعیت‌های طنزآمیز سریال «آنتن» است.

«اکازیون»؛ گرفتاری‌های خانوادگی در حال‌وهوای دهه هفتاد

«اکازیون» نیز مسیرش را برای شکل دادن به داستان کمدی خود از یک مانع غیرمنتظره آغاز می‌کند، اما این بار ماجرا به روابط خانوادگی و یک تصمیم شخصی گره خورده است. داستان سریال در دهه هفتاد می‌گذرد؛ رحیم که قصد دارد برای ادامه تحصیل به کانادا برود، در آستانه این سفر متوجه می‌شود ممنوع‌الخروج شده و دایی‌ دردسرسازش محسن در این اتفاق نقش دارد. حالا رحیم باید راهی برای حل این مشکل پیدا کند؛ مسئله‌ای که او را وارد زنجیره‌ای از ماجراها و دردسرهای خانوادگی می‌کند.

از سوی دیگر، انتخاب دهه هفتاد به‌عنوان بستر زمانی داستان، به سریال امکان می‌دهد از نشانه‌های فرهنگی و اجتماعی آن دوره برای شکل دادن به فضای روایت استفاده کند. خاطرات جمعی، سبک زندگی و جزئیات روزمره آن سال‌ها می‌توانند در کنار ماجرای اصلی، لایه‌ای از نوستالژی به کمدی اضافه کنند؛ نوستالژی‌ای که برای بخشی از مخاطبان یادآور تجربه‌های شخصی و برای نسل‌های جوان‌تر دریچه‌ای به چگونگی جریان زندگی در دوره‌ای دیگر از تاریخ است.

در «آنتن»، کمدی از برخورد نسل‌ها و جابه‌جایی نقش‌های آشنای خانوادگی ساخته می‌شد و در «اکازیون» یک گرفتاری خانوادگی و تلاش برای عبور از آن، موتور پیش‌برنده ماجراهاست. هر دو سریال از موقعیت‌هایی آشنا در زندگی روزمره شروع می‌کنند، اما با تغییر شرایط شخصیت‌ها، این موقعیت‌ها را به مسیری برای خلق طنز و سرگرمی تبدیل می‌کنند.

۲. تاریخ بستری برای شوخی با جامعه امروز؛ «شبکه مخفی زنان»

برخلاف «آنتن» و «اکازیون» که موقعیت‌های طنزآمیزشان عمدتاً از دل روابط خانوادگی و گرفتاری‌های شخصیت‌های اصلی شکل می‌گیرد، اینجا تاریخ به بستری برای روایت و نقد مناسبات اجتماعی تبدیل می‌شود.

داستان سریال در سال ۱۳۱۰ خورشیدی می‌گذرد؛ وزارت فرهنگ و هنر تصمیم می‌گیرد کانونی برای زنان تشکیل دهد تا با تشکل‌های مشابه رقابت کرده و در نهایت آن‌ها را از میدان به در کند. برای پیشبرد این مأموریت، میرزا محمود زنبورکچی، کارمند عالی‌رتبه اداره سجل احوال، به همکاری با دلبرجان تاجرباشی دعوت می‌شود تا مسئولیت انتخاب اعضا و فعالیت‌های این کانون را بر عهده بگیرند.

نقطه شروع کمدی در «شبکه مخفی زنان» را باید در تناقضی جست‌وجو کرد که در دل همین مأموریت شکل می‌گیرد. نهادی که قرار است ظاهراً به فعالیت‌های زنان سامان بدهد و زمینه حضور آن‌ها را در عرصه اجتماعی فراهم کند، از همان ابتدا با هدف رقابت با تشکل‌های مستقل و حذف آن‌ها شکل گرفته است.

همین تضاد میان ظاهر اصلاح‌طلبانه یک تصمیم و انگیزه پنهان پشت آن، زمینه مناسبی برای خلق موقعیت‌های کمیک فراهم می‌کند. در چنین فضایی، بروکراسی اداری، دستورهای سازمانی و تلاش برای کنترل فعالیت‌های اجتماعی، به‌جای آنکه صرفاً عناصر یک روایت جدی باشند، خود به دستمایه‌هایی برای شوخی و هجو بستر تبدیل می‌شوند.

از سوی دیگر، انتخاب دوره تاریخی ابتدای قرن چهاردهم خورشیدی به سریال امکان می‌دهد برخورد میان سنت و تجدد و شکل‌گیری تدریجی مطالبات اجتماعی جدید را در بستری داستانی به تصویر بکشد.

حضور شخصیت‌هایی که هرکدام از جایگاه و نگاه متفاوتی به مسئله زنان و فعالیت‌های اجتماعی آن‌ها نزدیک می‌شوند، فضای مناسبی برای برخورد دیدگاه‌ها و شکل‌گیری سوءتفاهم‌ها به وجود می‌آورد. در این میان، شخصیت میرزا محمود زنبورکچی نیز به‌عنوان کارمندی که مأموریت تازه‌ای را بر عهده گرفته، در مرکز مناسباتی قرار می‌گیرد که ظاهراً قرار است تحت کنترل او باشند، اما به‌تدریج ابعاد پیچیده‌تری پیدا می‌کنند.

«شبکه مخفی زنان» بیش از آنکه صرفاً به بازسازی یک دوره تاریخی یا روایت ماجراهای یک تشکل زنانه بپردازد، از فضای آن دوره برای پرداختن به تناقض‌های اجتماعی و اداری استفاده می‌کند.

سریال تاریخ را به ابزاری برای مخاطبان تبدیل می‌کند تا از زمان حال فاصله بگیرند و بتوانند در قالب روایتی داستانی و در بستری کهن به مناسبات آشنای جامعه از زاویه‌ای متفاوت نگاه کنند. همین فاصله‌گیری تاریخی به سازندگان اجازه می‌دهد برخی رفتارها، ساختارها و تناقض‌ها را با زبانی طنزآمیز پیش چشم مخاطب قرار دهند.

۳. وقتی اخلاق و منفعت روبه‌روی هم قرار می‌گیرند؛ از «داوینچیز» و «هیولا» تا «دراکولا»

در بعضی از کمدی‌ها، موقعیت‌های خنده‌دار از تقابل میان اخلاق و منفعت شخصی شکل می‌گیرند؛ جایی که شخصیت‌ها در برابر وسوسه پول، قدرت یا زندگی بهتر قرار می‌گیرند و انتخاب‌هایشان به موقعیت‌هایی پیش‌بینی‌ناپذیر می‌انجامد. «داوینچیز»، «هیولا» و «دراکولا» هر یک از زاویه‌ای متفاوت به این تناقض می‌پردازند و با قرار دادن شخصیت‌هایشان در موقعیت‌هایی که پای اصول اخلاقی و منافع شخصی به میان می‌آید، سویه‌ای انتقادی به کمدی خود می‌بخشند.

«داوینچیز»؛ یک تابلوی ارزشمند و یک دوراهی اخلاقی

اگر در «شبکه مخفی زنان» تاریخ به بستری برای شوخی با مناسبات اجتماعی و اداری تبدیل می‌شد، در «داوینچیز» یک اتفاق غیرمنتظره در فضای یک موزه، نقطه آغاز ماجراست. پرویز و ملیحه، زوجی زحمتکش که در موزه‌ای در تهران کار می‌کنند، به‌طور اتفاقی تابلویی ارزشمند و منسوب به لئوناردو داوینچی را پیدا می‌کنند؛ اثری به نام «سالواتور موندی» که کشف آن زندگی این زوج را با موقعیتی چالش‌برانگیز و دوراهی اخلاقی دشواری روبه‌رو می‌کند.

اهمیت این اتفاق فقط به ارزش هنری و مالی تابلو محدود نمی‌شود، بلکه به انتخابی بازمی‌گردد که پیش روی پرویز و ملیحه قرار می‌گیرد. آن‌ها که در شرایط اقتصادی دشواری زندگی می‌کنند و آرزوی داشتن سرپناهی برای خود دارند، حالا پیش روی خود فرصتی را می‌بینند که می‌تواند شرایط زندگی‌شان را به کلی تغییر دهد. امری که سبب می‌شود، تصمیم‌گیری برایشان دشوار شود پایبندی سفت و سختشان به اصول و ارزش‌های اخلاقی است.

در سوی دیگر، البته مدیران موزه و اطرافیانشان نیز قرار دارند که بیش از هر چیز به دنبال بهره‌برداری از موقعیت پیش‌آمده‌اند. تضاد میان اخلاق‌مداری این زوج و منفعت‌طلبی اطرافیانشان، به یکی از سرچشمه‌های اصلی موقعیت‌های کمیک و دراماتیک در «داوینچیز» تبدیل می‌شود.

در «داوینچیز»، کمدی صرفاً از یک اتفاق عجیب یا دستپاچگی شخصیت‌ها در مواجهه با شرایط تازه شکل نمی‌گیرد؛ بلکه بخش مهمی از آن از شکاف میان سادگی و درستکاری شخصیت‌های اصلی و مناسبات پیچیده و گاه فاسدی ناشی می‌شود که درگیر آن شده‌اند.

پرویز و ملیحه در تلاش‌اند در موقعیتی غیرمنتظره، همچنان به اصول خود پایبند بمانند، اما شرایطی که اطرافیانشان ایجاد می‌کنند، تصمیم‌گیری را برای آن‌ها دشوارتر می‌کند. همین تقابل میان خواسته‌های ساده و انسانی یک زوج معمولی و سازوکارهای منفعت‌طلبانه اطرافشان، به روایت سریال وجهی تلخ و انتقادی نیز می‌بخشد.

«داوینچیز» به نویسندگی آریان گل‌صورت و کارگردانی افشین هاشمی، در کنار لحظات طنزآمیز، به تناقض‌های اجتماعی و رفتارهایی می‌پردازد که در آن‌ها منفعت شخصی می‌تواند بر اصول اخلاقی غلبه کند. از این منظر، «داوینچیز» را می‌توان نمونه‌ای از کمدی‌هایی دانست که به‌جای اتکا به شوخی‌های مستقل و پی‌درپی، کمدی را از خلال موقعیت‌های داستانی و تناقض‌های رفتاری شخصیت‌ها در مناسباتشان با یکدیگر بیرون می‌کشند.

«هیولا»؛ دگردیسی یک انسان معمولی در جامعه‌ای فاسد

اگر در «داوینچیز» با زوجی معمولی روبه‌رو هستیم که در برابر فرصتی وسوسه‌انگیز قرار می‌گیرند و باید میان منفعت شخصی و پایبندی به اصول اخلاقی انتخاب کنند، در «هیولا» نیز با موقعیتی نسبتاً مشابه مواجه می‌شویم؛ با این تفاوت که این بار داستان مسیر دگردیسی تدریجی یک انسان درستکار را دنبال می‌کند.

هوشنگ شرافت، معلمی ساده و کم‌توقع است که زندگی آرام و معمولی‌اش با مجموعه‌ای از اتفاقات و تحت تاثیر مشکلات مالی دستخوش تغییر می‌شود. آشنایی او با کامران کامروا، مردی ثروتمند و بانفوذ که در شبکه‌ای از مناسبات ناسالم اقتصادی فعالیت می‌کند، هوشنگ را وارد جهانی تازه می‌کند؛ جهانی که در آن اختلاس، کلاهبرداری و دستیابی به ثروت بادآورده، بخشی از قواعد بازی است.

نقطه شروع کمدی در «هیولا» را باید در فاصله میان شخصیت پیشین هوشنگ و موقعیتی جست‌وجو کرد که به‌تدریج در آن قرار می‌گیرد. او که پیش از این به درستکاری و پایبندی به اصول اخلاقی شناخته می‌شد، حالا با موقعیت‌هایی روبه‌روست که او را به بازنگری در باورها و انتخاب‌هایش وامی‌دارند.

همین تضاد میان آنچه از هوشنگ انتظار داریم و رفتارهایی که به‌تدریج از او سر می‌زند، زمینه شکل‌گیری بسیاری از موقعیت‌های کمیک سریال را فراهم می‌کند. حتی نام خانوادگی او، شرافت، در این میان وجهی کنایه‌آمیز پیدا می‌کند؛ گویی سریال در حال آزمودن معنای شرافت در مواجهه با وسوسه کسب ثروت در مناسبات اقتصادی نامساعد است.

«هیولا» در کنار روایت دگردیسی هوشنگ، از طریق شخصیت کامران کامروا به سراغ هجو مناسباتی می‌رود که در آن‌ها ثروت و قدرت نه لزوماً از مسیر تلاش و شایستگی، بلکه از راه رانت، کلاهبرداری و فساد در مناسبات اقتصادی به دست می‌آیند.

تقابل جهان هوشنگ با دنیای کامروا، که نقشش را خود مهران مدیری بازی می‌کند، فاصله میان زندگی معمولی مردم و مناسبات پنهان صاحبان ثروت را برجسته می‌کند. به این ترتیب، سریال از یک سو داستان لغزش تدریجی یک انسان معمولی است و از سوی دیگر، نگاهی طنزآمیز به ساختارهایی دارد که چنین لغزشی را ممکن و حتی برای برخی افراد سودآور می‌کنند.

«دراکولا»؛ پشت پرده ثروت و مناسبات قدرت

«دراکولا» در ادامه جهان داستانی «هیولا»، مسیر دیگری را برای پرداختن به مناسبات آن جهان انتخاب می‌کند. این بار تمرکز روایت بیشتر بر کامران کامروا و سبک زندگی پرزرق‌وبرق او قرار دارد.

داستان با جشن تولدی مجلل آغاز می‌شود که ژاله کبیری، همسر جدید کامروا، برای او ترتیب داده است؛ مهمانی‌ای که فرصتی برای به نمایش گذاشتن ثروت و موقعیت اجتماعی خانواده کامروا فراهم می‌کند. کامروا در کنار این نمایش تجمل، همچنان به فعالیت‌های اقتصادی ناسالم خود ادامه می‌دهد و حتی با راه‌اندازی مؤسسه‌ای خیریه برای کودکان کار، پوششی تازه برای فعالیت‌های پولشویی‌اش ایجاد می‌کند.

اگر «هیولا» بیشتر به چگونگی ورود یک فرد معمولی به چرخه فساد می‌پرداخت، «دراکولا» توجه خود را به جهان کسانی معطوف می‌کند که در چنین چرخه‌ای به ثروت و جایگاه رسیده‌اند و حالا می‌خواهند این موقعیت را به نمایش بگذارند.

در اینجا، تجمل‌گرایی، چشم‌وهم‌چشمی، مهمانی‌های پرهزینه و تلاش برای جلب توجه دیگران به بخشی از موقعیت‌های کمیک تبدیل می‌شوند. تضاد میان ظاهر آراسته و موجه این شخصیت‌ها و مناسباتی که ثروتشان بر پایه آن شکل گرفته، همچنان یکی از سرچشمه‌های اصلی طنز اجتماعی در «دراکولا» است.

قرار گرفتن «داوینچیز»، «هیولا» و «دراکولا» در کنار یکدیگر، سه مواجهه متفاوت با نسبت اخلاق و منفعت را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. در «داوینچیز»، یک زوج معمولی در برابر وسوسه دستیابی به ثروت قرار می‌گیرند و باید میان خواسته‌های شخصی و اصول اخلاقی خود انتخاب کنند.

در «هیولا»، شاهد تغییر تدریجی فردی هستیم که در مواجهه با فشارهای زندگی و وسوسه ثروت، از ارزش‌های پیشین خود فاصله می‌گیرد و در «دراکولا» با جهانی روبه‌رو می‌شویم که در آن فساد و نمایش ثروت، به بخشی از سبک زندگی شخصیت‌ها تبدیل شده است. هر سه سریال از موقعیت‌های داستانی و تناقض‌های رفتاری شخصیت‌ها برای خلق کمدی استفاده می‌کنند، اما هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به مناسبات اقتصادی و اجتماعی جامعه نگاه می‌کنند.

۴. کمدی در جهان افسانه‌ها؛ «دیو و ماه پیشونی ۲»

«دیو و ماه پیشونی ۲» در امتداد فصل نخست ساخته شده و داستان آن در فضایی فانتزی و خانوادگی جریان دارد. برخلاف مواردی که تاکنون به سراغشان رفتیم، در «دیو و ماه پیشونی ۲» دیگر قرار نیست با جهان آشنای زندگی روزمره روبه‌رو باشیم؛ بلکه روایت به سراغ داستان‌ها، افسانه‌ها و اسطوره‌های ایرانی می‌رود و مخاطب را به سفری در میان شخصیت‌ها و جهان‌هایی می‌برد که ریشه در حافظه ادبی و فرهنگی این سرزمین دارند.

از فردوسی و رستم، قهرمان نام‌آشنای شاهنامه، گرفته تا سمک عیار، سودابه، حسن رشدیه و دیگر چهره‌هایی که هرکدام به شکلی در حافظه داستانی و تاریخی ما جای دارند. کنار هم قرار گرفتن چنین شخصیت‌هایی در یک جهان داستانی مشترک، امکان مواجهه‌ای متفاوت با میراث قصه‌گویی ایرانی را فراهم می‌کند؛ مواجهه‌ای که در آن شخصیت‌ها و روایت‌های آشنا می‌توانند در موقعیت‌هایی تازه و غیرمنتظره قرار بگیرند.

نکته جالب در این رویکرد، استفاده از ظرفیت جهان اسطوره‌ای برای ساختن یک ماجراجویی فانتزی با مخاطب خانوادگی است. افسانه‌ها و داستان‌های کهن ایرانی سرشار از شخصیت‌های عجیب، موجودات فراطبیعی، سفرهای دور و دراز و رویارویی‌های غیرمنتظره‌اند؛ عناصری که به‌خودی‌خود ظرفیت زیادی برای خلق موقعیت‌های طنزآمیز و سرگرم‌کننده دارند.

«دیو و ماه پیشونی ۲» با ورود به چنین فضایی، از الگوی کمدی‌های مبتنی بر روابط روزمره فاصله می‌گیرد و به سراغ نوعی از سرگرمی می‌رود که در بستری فانتزی، ماجراجویی‌ و کمدی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. در این میان، شکل بصری روایت نیز اهمیت پیدا می‌کند. بازآفرینی جهان افسانه‌ها و شخصیت‌های اسطوره‌ای، به‌ویژه در مجموعه‌ای که مخاطبان کودک و نوجوان و خانواده‌ها را هدف قرار داده، نیازمند ساختن فضایی است که بتواند تخیل مخاطب را درگیر کند.

«دیو و ماه پیشونی ۲» برای این منظور از ترکیب نماهای واقعی و جلوه‌های ویژه رایانه‌ای استفاده می‌کند و در بخش‌هایی نیز بهره‌گیری از هوش مصنوعی را در ساخت تصاویر به کار گرفته است. این ترکیب قرار است جهان داستانی مجموعه را از فضای آشنای زندگی روزمره جدا کند و به آن شکل و شمایلی متناسب با روایت‌های افسانه‌ای ببخشد.

«دیو و ماه پیشونی ۲» را می‌توان تجربه‌ای متفاوت در میان کمدی‌های نماوا دانست؛ اثری که به‌جای تکیه بر مناسبات اجتماعی و خانوادگی معاصر، از ظرفیت قصه‌ها و اسطوره‌های ایرانی برای خلق جهانی فانتزی و ماجراجویانه استفاده می‌کند و تلاش دارد این جهان را در قالب یک کمدی خانوادگی به مخاطبان عرضه کند.

۵. تجربه‌های مشترک نماوا با دیگر پلتفرم‌ها

در کنار مجموعه‌هایی که به‌عنوان آثار اختصاصی نماوا شناخته می‌شوند، تعدادی دیگر از سریال‌های کمدی نیز در این سال‌ها در این پلتفرم در دسترس مخاطبان قرار گرفته‌اند؛ آثاری که هرکدام با تکیه بر ایده‌ها و جهان‌های داستانی متفاوت، شکل دیگری از خنده را دنبال می‌کنند.

از شوخی با خرافات و میل به دانستن آینده گرفته تا کمدی‌های نامتعارف و خیال‌پردازانه‌ای که قواعد زندگی روزمره را به هم می‌ریزند، این مجموعه‌ها نیز بخشی از تنوع تجربه کمدی در شبکه نمایش خانگی را شکل داده‌اند.

از جعل تا رمالی؛ در «جادوگر» فریب به کسب‌وکار تبدیل می‌شود

در میان کمدی‌هایی که تا اینجا به آن‌ها پرداختیم، «جادوگر» مسیر متفاوتی را برای خلق موقعیت‌های طنزآمیز انتخاب می‌کند. اگر در «هیولا» و «دراکولا» فساد اقتصادی و مناسبات قدرت دستمایه طنز قرار می‌گیرند و در «داوینچیز» شخصیت‌ها در مواجهه با وسوسه ثروت و دوراهی‌های اخلاقی قرار می‌گیرند، در «جادوگر» فریبکاری و سوءاستفاده از باورهای عمومی، به نقطه شروع کمدی تبدیل می‌شود.

داستان سریال درباره قدرت و جهانگیر، دو جاعل معروف و تحت تعقیب پلیس است که قصد دارند از کشور فرار کنند، اما در جریان ماجراهایی درمی‌یابند که از طریق رمالی نیز می‌توانند برای خود کسب‌وکاری راه بیندازند. آن‌ها با وجود شناسایی شدن از سوی پلیس، به دلیل طمع دست از این فعالیت برنمی‌دارند و تلاش می‌کنند از راه کلاهبرداری به ثروت برسند.

نقطه شروع کمدی در «جادوگر» را باید در تغییر شکل فعالیت بزهکارانه‌ این دو شخصیت جست‌وجو کرد. قدرت و جهانگیر که پیش‌تر از راه جعل و فریب دیگران امرار معاش می‌کردند، حالا شیوه تازه‌ای برای ادامه فعالیت خود پیدا کرده‌اند؛ این بار به‌جای دستکاری اسناد و مدارک، سراغ باور مردم به رمالی و پیشگویی می‌روند.

در واقع، آن‌ها همان مهارتی را که پیش‌تر برای فریبکاری به کار می‌گرفتند، در قالبی تازه به کار می‌اندازند و از میل آدم‌ها به آگاهی از وقایع آینده و اتفاقات پیش رو برای خود منفعت می‌سازند. همین تغییر در شیوه کلاهبرداری، زمینه شکل‌گیری موقعیت‌های کمیک «جادوگر» را فراهم می‌کند. در چنین روایتی، کمدی تنها از رفتارهای فریبکارانه دو شخصیت اصلی ناشی نمی‌شود، بلکه از مواجهه آن‌ها با آدم‌هایی شکل می‌گیرد که هرکدام به دلیلی به سراغ رمالی و پیشگویی می‌روند.

وعده دانستن آینده و گره‌گشایی از مشکلات، به ابزاری برای کسب درآمد تبدیل می‌شود و دو شخصیت اصلی تلاش می‌کنند از همین میل و باور عمومی بهره ببرند. از این منظر، «جادوگر» علاوه بر روایت ماجراهای دو کلاهبردار، در تلاش است به شکلی طنزآمیز به موضوع خرافه، زودباوری و وسوسه دستیابی به راه‌حل‌های آسان برای مشکلات زندگی نیز نزدیک ‌شود.

«جادوگر» به کارگردانی مسعود اطیابی ساخته شده و احمد مهرانفر و جواد رضویان در نقش قدرت و جهانگیر، دو شخصیت محوری داستان، حضور دارند. این مجموعه از الگوی آشنای زوج‌های کمدی استفاده می‌کند، اما موقعیت نامتعارفی که این دو شخصیت برای ادامه فعالیت خود انتخاب می‌کنند، به داستان رنگ‌وبویی متفاوت می‌دهد.

در اینجا، جادوگری نه از توانایی‌های فراطبیعی، بلکه از مهارت دو شخصیت در فریب دادن دیگران سرچشمه می‌گیرد؛ تناقضی که در کنار طمع و تلاش آن‌ها برای دستیابی به ثروت، یکی از منابع اصلی شکل‌گیری کمدی سریال است.

اتفاق‌های عجیب به زندگی روزمره راه پیدا می‌کنند؛ «مگه تموم عمر چند تا بهاره؟»

«مگه تموم عمر چند تا بهاره؟» به کارگردانی سروش صحت، از دل زندگی آرام خانواده ربانی آغاز می‌شود؛ خانواده‌ای که با ورود ناخواسته یک مار، پیدا شدن نسخه‌ای خطی و نفیس و کشف حفره‌ای اسرارآمیز، ناگهان درگیر مجموعه‌ای از اتفاق‌های غیرمنتظره می‌شوند.

همین رخدادها، نظم معمول زندگی اعضای خانواده را به هم می‌ریزند و آن‌ها را وارد ماجراهایی می‌کنند که هرکدام می‌توانند سرآغاز دردسر تازه‌ای باشند. اما آنچه مسیر کمدی سریال را شکل می‌دهد، صرفاً عجیب بودن این اتفاق‌ها نیست؛ بلکه نحوه مواجهه شخصیت‌های مختلف با شرایطی است که هیچ‌کدام برای آن آمادگی ندارند.

یکی از ویژگی‌های جهان داستانی سروش صحت، کنار هم قرار دادن شخصیت‌هایی با خلق‌وخو، دغدغه‌ها و شیوه‌های متفاوت مواجهه با زندگی است. در «مگه تموم عمر چند تا بهاره؟» نیز با مجموعه‌ای از شخصیت‌ها روبه‌رو هستیم که هرکدام مسیر و ماجراهای خاص خود را دارند و برخورد میان آن‌ها به شکل‌گیری موقعیت‌های کمیک کمک می‌کند.

در چنین ساختاری، کمدی لزوماً از یک اتفاق محوری یا یک تضاد مشخص سرچشمه نمی‌گیرد؛ گاهی یک تصادف ساده یا رخدادی نامعمول، زنجیره‌ای از اتفاقات تازه را به راه می‌اندازد و شخصیت‌ها را در موقعیت‌هایی قرار می‌دهد که واکنش‌هایشان به آن‌ها وجهی طنزآمیز می‌بخشد.

از سوی دیگر، سریال در کنار این جهان نامتعارف، توجه ویژه‌ای به فضای شهرهای اصفهان و قشم و همچنین جزئیات زندگی در آن‌ها دارد. لهجه، آداب‌ورسوم، معماری، غذاها و نشانه‌های فرهنگی این شهرها، بخشی از هویت بصری و داستانی مجموعه را شکل می‌دهند. به این ترتیب، اصفهان و قشم صرفاً محل وقوع ماجراها نیستند، بلکه به عناصری مهم از جهان سریال تبدیل می‌شوند؛ شهر به عنوان فضایی که شخصیت‌ها در دل آن زندگی می‌کنند و اتفاق‌های عجیب داستان، در کنار جزئیات آشنای زندگی روزمره‌شان معنا پیدا می‌کند.

«مگه تموم عمر چند تا بهاره؟» را می‌توان در کنار «دیو و ماه پیشونی ۲» از جمله تجربه‌هایی دانست که در آن‌ها کمدی از چارچوب روابط و موقعیت‌های متعارف زندگی روزمره فراتر می‌رود. البته در حالی که «دیو و ماه پیشونی ۲» با رجوع به افسانه‌ها و اسطوره‌های ایرانی، جهانی فانتزی و ماجراجویانه می‌سازد، «مگه تموم عمر چند تا بهاره؟» اتفاق‌های نامتعارف را به دل زندگی شخصیت‌هایی معاصر می‌آورد.

از سوی دیگر، تعدد شخصیت‌ها و اهمیت برخورد میان جهان‌های متفاوت آن‌ها، این مجموعه را از حیث شیوه جهان‌سازی به «شبکه مخفی زنان» نیز نزدیک می‌کند؛ با این تفاوت که در سریال سروش صحت، این برخوردها بیش از آنکه در خدمت نقد مستقیم مناسبات اجتماعی باشند، فضایی بازیگوشانه و پیش‌بینی‌ناپذیر برای خلق کمدی به وجود می‌آورند.

کمدی علمی‌تخیلی؛ «روزی روزگاری مریخ» مناسبات زمینی را به مریخ می‌برد

«روزی روزگاری مریخ» به‌جای آنکه ماجراهایش را در بستر زندگی روزمره یا جهان افسانه‌ها پیش ببرد، مخاطب را به سیاره‌ای دیگر می‌برد. داستان در دو زمان و دو جهان متفاوت جریان دارد: در زمین با ناصر اکبری، خلافکار خرده‌پا و بدشانسی روبه‌رو می‌شویم که درگیر شرط‌بندی و فرار از دست طلبکاران و دشمنانش است؛ در سوی دیگر، در مریخ و حدود ۳۷۰ سال بعد، لونا، زنی با ریشه زمینی و مریخی، درگیر مسائل شغلی و خانوادگی خود است و انتظار بسته‌ای مرموز از زمین را می‌کشد. همین پیوند میان دو جهان و دو خط داستانی، زمینه شکل‌گیری ماجراهایی را فراهم می‌کند که به‌تدریج ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کنند.

نقطه تمایز کمدی در «روزی روزگاری مریخ» را باید در استفاده از یک موقعیت علمی‌تخیلی برای بازآفرینی و به چالش کشیدن مناسبات انسانی جست‌وجو کرد. انتقال بخشی از داستان به مریخ، صرفاً فرصتی برای نمایش فضایی خیالی و شخصیت‌هایی با ویژگی‌های متفاوت نیست؛ بلکه امکان می‌دهد عادت‌ها، رفتارها و مسائل آشنای زندگی زمینی در بستری تازه بازتعریف شوند.

در این جهان، فاصله میان سیاره‌ها لزوماً به معنای فاصله گرفتن از ضعف‌ها و تناقض‌های انسانی نیست. آدم‌ها همچنان با طمع، رقابت، اختلاف‌های خانوادگی و گرفتاری‌های روزمره دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ فقط این بار قرار است بخشی از این مناسبات را در محیطی متفاوت تماشا کنیم. از این منظر، «روزی روزگاری مریخ» را می‌توان در کنار «شبکه مخفی زنان» و «هیولا» قرار داد؛ دو مجموعه‌ای که آن‌ها نیز از بستری داستانی برای پرداختن طنزآمیز به رفتارها و ساختارهای اجتماعی استفاده می‌کنند.

تفاوت در این است که «شبکه مخفی زنان» با بازگشت به یک دوره تاریخی و «هیولا» با تمرکز بر مناسبات اقتصادی و فساد اجتماعی، به سراغ نقد جامعه می‌روند، اما «روزی روزگاری مریخ» این امکان را از مسیر خیال‌پردازی علمی‌تخیلی دنبال می‌کند. در واقع، سیاره مریخ به فضایی تبدیل می‌شود که می‌توان در آن، رفتارهای آشنای انسان زمینی را از زاویه‌ای تازه دید و تناقض‌های آن‌ها را در قالب موقعیت‌های کمیک برجسته کرد.

«روزی روزگاری مریخ» به کارگردانی مشترک پیمان قاسم‌خانی و محسن چگینی ساخته شده و طراحی و سرپرستی نویسندگان آن را پیمان قاسم‌خانی بر عهده داشته است. این سریال در میان کمدی‌های نماوا، نمونه‌ای از ترکیب ژانر علمی‌تخیلی و طنز اجتماعی است؛ تجربه‌ای که به‌جای ساختن موقعیت‌های کمیک صرفاً برآمده از زندگی روزمره، از یک جهان خیالی برای بازتاب دوباره مسائل و رفتارهای آشنای انسان استفاده می‌کند.

۶. تازه‌ترین کمدی اختصاصی نماوا

«گنگستر» تازه‌ترین تجربه مسعود اطیابی در میان کمدی‌های نماواست؛ مجموعه‌ای که این بار به‌جای روابط خانوادگی معاصر، مناسبات گنگستری و فضای دهه شصت را به بستری برای شکل‌گیری موقعیت‌های کمیک تبدیل می‌کند.

داستان درباره منوچهر و نصرت، دو برادر بیکار و دردسرساز است که برای به دست آوردن دل پدر دخترهایی که به آن‌ها علاقه دارند، تصمیم می‌گیرند نقش گنگسترها را بازی کنند. تصمیمی که قرار است راهی برای جلب رضایت پدرها باشد، اما آن‌ها را وارد ماجراهایی می‌کند که ظاهراً چندان هم ساده و قابل‌کنترل نیستند.

«گنگستر»؛ وقتی عاشق‌پیشه‌ها نقش خلافکارها را بازی می‌کنند

نقطه شروع کمدی در «گنگستر» را می‌توان در همین فاصله میان خواسته شخصیت‌ها و راهی دانست که برای رسیدن به آن انتخاب می‌کنند. دو برادری که در موقعیت معمول زندگی خود ظاهراً جایگاه و اعتبار چندانی ندارند، تصمیم می‌گیرند با ساختن تصویری متفاوت از خود، موانع پیش روی رابطه عاطفی‌شان را از میان بردارند.

انتخاب دهه شصت به‌عنوان بستر زمانی داستان نیز امکان دیگری برای شکل دادن به فضای کمدی فراهم می‌کند. این دوره تاریخی در کنار نشانه‌های فرهنگی و اجتماعی خاص خود، می‌تواند به بازسازی حال‌وهوایی آشنا و ایجاد فاصله‌ای میان جهان داستان و زندگی امروز مخاطب کمک کند.

با این حال، به نظر می‌رسد تفاوت اصلی «گنگستر» با نمونه‌ای مانند «اکازیون» در نوع استفاده از گذشته است: در «اکازیون»، دهه هفتاد بیش از هر چیز زمینه‌ای برای روایت گرفتاری‌های خانوادگی و یادآوری جزئیات زندگی آن دوره بود؛ اما در «گنگستر»، فضای دهه شصت با ایده گنگستربازی و تلاش دو شخصیت برای ساختن هویتی تازه پیوند می‌خورد. در نتیجه، گذشته فقط پس‌زمینه ماجرا نیست و می‌تواند در شکل‌گیری لحن و موقعیت‌های کمیک نیز نقش داشته باشد.

«گنگستر» به کارگردانی مسعود اطیابی و تهیه‌کنندگی مهدی حسینی ساخته شده و بازیگرانی چون مجید صالحی، بیژن بنفشه‌خواه، سام درخشانی، امیر کاظمی، نادر سلیمانی، نعیمه نظام دوست، آناهیتا درگاهی، نیوشا ضیغمی، حامد وکیلی، نوشین تبریزی وبه آفرید غفاریان در آن ایفای نقش می‌کنند.

اطیابی پس از «اکازیون» بار دیگر با یک کمدی به نماوا بازگشته، اما این بار به‌جای تمرکز بر یک گرفتاری خانوادگی در بستر دهه هفتاد، سراغ ترکیب عشق، گنگستربازی و کمدی‌اکشن در فضای دهه شصت رفته است. اینکه این ترکیب تا چه اندازه می‌تواند از ظرفیت‌های موقعیت اولیه خود استفاده کند و میان وجه کمدی و اکشن تعادل برقرار سازد، با تماشای قسمت‌های سریال روشن‌تر خواهد شد.

سریال کمدی‌اکشن «گنگستر» از چهارشنبه ۲۷ آبان، به‌صورت اختصاصی و هفتگی از نماوا پخش خواهد شد.

جمع‌بندی

مرور کمدی‌های نماوا نشان می‌دهد که این مجموعه‌ها، با وجود قرار گرفتن در یک ژانر مشترک، مسیر واحدی را برای سرگرم کردن مخاطب دنبال نکرده‌اند. از برخورد نسل‌ها و جابه‌جایی نقش‌های خانوادگی در «آنتن» گرفته تا هجو مناسبات اداری و اجتماعی در «شبکه مخفی زنان»، از وسوسه ثروت و دگردیسی اخلاقی در «داوینچیز» و «هیولا» تا جهان فانتزی «دیو و ماه پیشونی ۲» و خیال‌پردازی علمی‌تخیلی «روزی روزگاری مریخ»، هرکدام از این آثار به شکلی متفاوت به سراغ ساختن موقعیت‌های کمیک رفته‌اند.

«جادوگر» و «مگه تموم عمر چند تا بهاره؟» نیز با ایده‌ها و جهان‌های داستانی خاص خود، دامنه این تجربه‌ها را گسترده‌تر کرده‌اند. حالا «گنگستر» با ترکیب فضای دهه شصت، ماجرای عاشقانه و ژانر کمدی‌اکشن، مسیر دیگری را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. شاید وجه مشترک این تجربه‌های متفاوت را بتوان در همین جست‌وجوی مداوم برای یافتن موقعیت‌هایی تازه دانست؛ موقعیت‌هایی که گاهی از دل زندگی روزمره بیرون می‌آیند، گاهی به گذشته و افسانه‌ها سر می‌زنند و گاهی نیز با بردن شخصیت‌ها به جهان‌هایی نامتعارف، امکان تازه‌ای برای خنداندن مخاطب فراهم می‌کنند.