۱۰. ضد مرگ (۲۰۰۷)
اگر از کوئنتین تارانتینو بپرسید، ضد مرگ، ادای دین آگاهانه و عامدانه‌اش به سینمای اکسپلویتیشن (سینمای عامه‌پسند متکی بر نمایش اغراق‌آمیز خشونت، روابط جنسی و موضوعات جنجالی)، بدترین فیلمی است که ساخته. اما این به آن معنا نیست که در این فیلم چیزهای زیادی برای تحسین کردن وجود ندارد؛ فیلمی که به قهرمانان کمتر دیده‌شده هالیوود، یعنی بدلکاران، ادای احترام می‌کند.
نیمه اول ضد مرگ درباره سه دوست زن است که سر راه بدلکاری به نام مایک (کرت راسل) قرار می‌گیرند؛ مردی زن‌ستیز و قاتل زنجیره‌ای که آن‌ها را سوار بر شورولت نووای «ضد مرگ» خود از میان برمی‌دارد. چهارده ماه بعد، گروه دیگری از زنان، از جمله زویی بل، بدلکار واقعی که در نقش خودش ظاهر شده، توجه مایک را به خود جلب می‌کنند.
بل و دوستانش در حال امتحان کردن یک دوج چلنجر متعلق به دهه ۱۹۷۰ هستند که او بدلکاری موسوم به «دکل کشتی» را اجرا می‌کند؛ بدلکاری‌ای که در آن با کمک تسمه‌های مهارکننده، روی کاپوت خودرو می‌ماند و خودش را محکم نگه می‌دارد. اما وقتی مایک تعقیب این زنان را آغاز می‌کند، بل در موقعیتی به‌شدت خطرناک قرار می‌گیرد.
بیشتر فیلم‌های این فهرست به مهارت‌های رانندگی خارق‌العاده اختصاص دارند، اما دلیل حضور ضد مرگ در این فهرست، بدلکاری دیوانه‌وار زویی بل است؛ کاری که کمتر کسی جرئت انجام دادنش را دارد. او به معنای واقعی کلمه برای نجات جانش به خودرو چسبیده است.
اگر آکادمی اسکار جایزه‌ای برای بدلکاران در نظر می‌گرفت ــ و امیدوارم روزی این اتفاق بیفتد ــ زویی بل با اختلافی چشمگیر برنده می‌شد.
۹. زیستن و مردن در لس‌آنجلس (۱۹۸۵)
ویلیام فریدکین پیش‌تر با ارتباط فرانسوی یکی از بهترین تعقیب‌وگریزهای خودرویی تاریخ سینما را خلق کرده بود؛ فیلمی که بعدتر در همین فهرست به آن خواهیم رسید. اما این فیلم‌ساز در زیستن و مردن در لس‌آنجلس تلاشی تحسین‌برانگیز کرد تا از دستاورد قبلی خودش هم فراتر برود.
در این تریلر نئونوآر، ریچارد چنس، مأمور سرویس مخفی آمریکا با بازی ویلیام ال. پترسن، مصمم است ریک مسترز، جاعل حرفه‌ای اسکناس با بازی ویلم دفو، را دستگیر کند؛ مردی که چند روز پیش از بازنشستگی، همکار چنس را به قتل رسانده است.
چنس و همکار جدیدش، جان ووکویچ با بازی جان پانکو، برای به دام انداختن مسترز تصمیم می‌گیرند در جریان عملیاتی مخفیانه، ۵۰ هزار دلار از یک خریدار جواهرات سرقت کنند. اما عملیات زمانی از کنترل خارج می‌شود که خریدار ــ که بعداً معلوم می‌شود مأمور مخفی اف‌بی‌آی است ــ کشته می‌شود و گروهی از افراد مسلح به تعقیب چنس و ووکویچ می‌پردازند.
این صحنه فرمول معمول تعقیب‌وگریزهای خودرویی را به شکلی هوشمندانه وارونه می‌کند: این بار مأموران قانون هستند که از دست خلافکاران فرار می‌کنند. این رویکرد متفاوت در نفس‌گیرترین بخش فیلم هم ادامه پیدا می‌کند؛ جایی که چنس برای فرار از دست افراد مسلح، خودرویش را به مسیر خودروهایی می‌برد که از روبه‌رو می‌آیند.
اینکه فریدکین تعقیب‌وگریز را در پایان فیلم‌برداری ضبط کرد، آن هم برای اینکه در صورت وقوع هر حادثه فاجعه‌باری، بازیگران در امان مانده باشند، نشان می‌دهد این پروژه تا چه اندازه خطرناک بوده است. نتیجه نهایی هم به‌خوبی گویای همه‌چیز است: سکانسی که ضربان قلب تماشاگر را بالا می‌برد.
۸. ماتریکس: بارگذاری مجدد (۲۰۰۳)
دنباله‌های ماتریکس هیچ‌وقت آن‌طور که باید مورد تحسین قرار نگرفته‌اند، اما من آماده‌ام پای نظرم بایستم: ماتریکس: بارگذاری مجدد لعنتی فوق‌العاده است! (اگر کسی با این نظر مشکل دارد، می‌تواند شکایتش را به معمار ارائه کند.)
از این گذشته، فیلم بهترین سکانس اکشن کل مجموعه را هم در خود دارد: تعقیب‌وگریز در بزرگراه.
پس از آنکه مورفئوس، با بازی لارنس فیشبرن، و ترینیتی، با بازی کری-ان ماس، کلیدساز را آزاد می‌کنند ــ برنامه‌ای که توانایی ایجاد میان‌برهایی در ماتریکس را دارد ــ دوقلوها، با بازی نیل و آدرین ریمانت، به تعقیب آن‌ها می‌پردازند.
مورفئوس پیش‌تر هشدار داده بود که رفتن به بزرگراه حکم «خودکشی» را دارد و خیلی زود می‌فهمیم چرا. تعقیب‌وگریز توجه چندین مأمور را به خود جلب می‌کند؛ مأمورانی که بارها بدن رانندگان دیگر را تسخیر می‌کنند و از آن‌ها برای ادامه تعقیب استفاده می‌کنند.
این سکانس ترکیبی از بهترین عناصر اکشن است: بدلکاری‌های فوق‌العاده، از جمله موتورسواری تماشایی کری-ان ماس با یک دوکاتی، در کنار جلوه‌های ویژه رایانه‌ای که توانایی‌های فراانسانی شخصیت‌ها را به تصویر می‌کشند.
اما حیرت‌انگیزترین نکته درباره این سکانس، نحوه ساخته شدن آن است. گروه تولید ۲.۵ میلیون دلار هزینه کرد تا بزرگراه اختصاصی خودش را در جزیره آلامدا در کالیفرنیا بسازد! اگر این به‌اندازه کافی عجیب نیست، تا جایی که من می‌دانم، بارگذاری مجدد تنها فیلم تاریخ سینماست که در آن یک شمشیر کاتانا یک خودروی شاسی‌بلند را از پا درمی‌آورد!
ماتریکس همچنان شاهکار خواهران و برادران واچوفسکی است، اما اشتباه نکنید: آن‌ها در دنباله فیلم هم همچنان در اوج خلاقیت و مهارت بودند.
۷. سرقت در ۶۰ ثانیه (۱۹۷۴)
«اندازه» همه‌چیز نیست، اما برای اچ. بی. هالیکی، کسی که تهیه‌کنندگی، نویسندگی، کارگردانی و بازی در سرقت در ۶۰ ثانیه را بر عهده داشت، ابعاد و مقیاس کار قطعاً بخشی از ماجراست.
این فیلم اکشن مستقل، داستان مِین‌دریان پیس، با بازی هالیکی، را دنبال می‌کند؛ کارشناس بیمه‌ای در لس‌آنجلس که در کنار شغل اصلی‌اش، به سرقت خودروهای گران‌قیمت هم مشغول است و از این راه درآمد خوبی به دست می‌آورد.
ماجرا زمانی آغاز می‌شود که یک قاچاقچی مواد مخدر اهل آمریکای جنوبی به پیس پیشنهاد می‌دهد در ازای ۴۰۰ هزار دلار، طی پنج روز ۴۸ خودرو را برایش بدزدد.
البته سرقت در ۶۰ ثانیه بیش از هر چیز به خاطر اتفاقی مشهور است که پس از دستگیری پیس هنگام سرقت یک فورد موستانگ مک‌وان مدل ۱۹۷۳ رخ می‌دهد: او پلیس را وارد تعقیب‌وگریزی می‌کند که ۴۰ دقیقه تمام طول می‌کشد. در جریان این سکانس بیش از ۹۰ خودرو نابود شدند.
هالیکی خودش تمام رانندگی‌ها را انجام داد؛ از جمله پرشی تماشایی از روی رمپی دست‌ساز که از خودروهای تصادفی ساخته شده بود.
هالیکی پس از سرقت در ۶۰ ثانیه چند فیلم مستقل دیگر هم ساخت، اما در جریان حادثه‌ای در محل فیلم‌برداری دنباله همین فیلم جان باخت. بااین‌حال، میراث او به‌عنوان فیلم‌سازی همه‌فن‌حریف و بدلکاری بی‌باک همچنان زنده است.
۶. نابودگر ۲: روز داوری (۱۹۹۱)
سال‌ها پیش از آنکه جیمز کامرون تماشاگران را به دنیای پاندورا ببرد، از پیشگامان جلوه‌های ویژه پیشرفته بود. برای نمونه، نابودگر ۲: روز داوری به‌عنوان نخستین فیلم پرفروش هالیوود شناخته می‌شود که در آن از یک شخصیت کاملاً رایانه‌ای استفاده شده است: تی-۱۰۰۰، با بازی رابرت پاتریک؛ ماشین کشتاری متشکل از فلز مایع و متعلق به آینده.
اما کامرون به‌خوبی می‌دانست که جلوه‌های ویژه رایانه‌ای آن دوران نباید به جاذبه اصلی فیلم تبدیل شوند. بهترین نتیجه زمانی به دست می‌آمد که این جلوه‌ها در کنار جلوه‌های عملی و بدلکاری‌های واقعی قرار می‌گرفتند؛ درست مانند تعقیب‌وگریز حماسی روی بزرگراه مرتفع در روز داوری.
وقتی تی-۱۰۰۰، جان کانر نوجوان با بازی ادوارد فرلانگ را در یک مرکز خرید پیدا می‌کند، نابودگر با بازی آرنولد شوارتزنگر در آخرین لحظه او را نجات می‌دهد و فرصتی برای فرار با موتورسیکلت کراس در اختیارش می‌گذارد.
تی-۱۰۰۰ تعقیبشان می‌کند و تقابل داوود و جالوت میان انسان و ماشین، بیش از پیش به چشم می‌آید؛ به‌خصوص وقتی تی-۱۰۰۰ کنترل یک کامیون را به دست می‌گیرد.
این سکانس از همان ابتدا حس اضطراب و فوریت هولناکی دارد، اما زمانی به سطح تازه‌ای از هیجان می‌رسد که تی-۱۰۰۰ با کامیون از روی یک پل مرتفع سقوط می‌کند؛ درست مثل شخصیت معروف تبلیغات نوشیدنی کول‌اید که دیوارها را می‌شکافد و از میان آن‌ها عبور می‌کند!
جیمز کامرون بزرگ، همچنان در مجموعه آواتار مرزهای جلوه‌های ویژه را جابه‌جا می‌کند و من این فیلم‌ها را بسیار دوست دارم؛ اما هیچ‌چیز جای نمایشگری و مهارت سینمایی او در دوران قدیم را نمی‌گیرد.
۵. دوئل (۱۹۷۱)
فیلم تلویزیونی دوئل، نخستین تجربه بلند استیون اسپیلبرگ ــ شاید اسمش را شنیده باشید! ــ عملاً یک تعقیب‌وگریز طولانی میان دیوید مان، فروشنده‌ای با بازی دنیس ویور، و راننده کامیونی مرموز و تهدیدگر است که می‌خواهد او را از جاده بیرون براند.
آنچه عظمت فیلم را رقم می‌زند، توانایی اسپیلبرگ در حفظ سطحی تحمل‌ناپذیر از تنش در تمام ۹۰ دقیقه فیلم است؛ آن هم با بودجه‌ای کمتر از ۵۰۰ هزار دلار.
شاهکار اسپیلبرگ این است که هرگز راننده کامیون را به ما نشان نمی‌دهد. در عوض، خود کامیون به هیولایی زنده و تهدیدکننده تبدیل می‌شود؛ انگار اراده‌ای مستقل دارد و تنها هدفش نابودی شخصیت اصلی است. شباهت زیادی میان این شیوه و روشی که اسپیلبرگ بعدها برای ایجاد تعلیق در آرواره‌ها به کار گرفت، وجود دارد.
وقتی مان سرانجام دست بالا را پیدا می‌کند و حریفش را فریب می‌دهد تا از لبه پرتگاه سقوط کند، احساس می‌کنیم بالاخره می‌توانیم نفسی راحت بکشیم.
اسپیلبرگ پس از دوئل سراغ پروژه‌های بزرگ‌تر و موفق‌تری رفت، اما وقتی می‌بینیم با چنین امکانات محدودی چه دستاوردی داشته، نمی‌توانیم از خودمان نپرسیم که اگر باز هم با منابع محدود کار می‌کرد، چه چیزهای دیگری می‌توانست خلق کند.
۴. مد مکس: جاده خشم (۲۰۱۵)
جاده خشم هم مثل دوئل اساساً یک تعقیب‌وگریز طولانی است؛ با این تفاوت که جورج میلر بودجه‌ای در حد یک فیلم عظیم هالیوودی در اختیار داشت و از تک‌تک دلارهای آن بهترین استفاده را کرد.
انتخاب یک سکانس برجسته از میان تمام صحنه‌های جاده خشم کار دشواری است، اما اگر مجبور باشم یکی را انتخاب کنم، سراغ نخستین حمله به کامیون جنگی می‌روم؛ زمانی که فیوریوسا، با بازی شارلیز ترون، همراه با همسران ایمورتان جو، با بازی هیو کیز-برن، از دست او می‌گریزد.
دلیل انتخابم چیست؟ به نخستین باری فکر کنید که جاده خشم را دیدید؛ زمانی که هنوز نمی‌دانستید قرار است با چه حجم عظیمی از آشوب و ویرانی خودرویی روبه‌رو شوید. و بعد، اتفاقاتی از این دست یکی پس از دیگری رخ دادند!
برای نقل قول از استیون سودربرگ درباره جاده خشم:
«نمی‌فهمم چطور هنوز فیلم‌برداری این فیلم تمام نشده و نمی‌فهمم چطور صدها نفر در جریان ساختش کشته نشده‌اند.»
چه جورج میلر در فیوریوسا بتواند از نظر اکشن از دستاورد قبلی‌اش فراتر برود و چه نتواند، او همین حالا هم جایگاهش را در تالار بزرگان سینما تثبیت کرده است.
۳. ارتباط فرانسوی (۱۹۷۱)
برای فیلمی که شاید بهترین اثر ویلیام فریدکین باشد، بار دیگر به دنیای سینمای او بازمی‌گردیم. ارتباط فرانسوی، تریلر جنایی‌ای که بر اساس کتاب غیرداستانی رابین مور به همین نام، منتشرشده در سال ۱۹۶۹، ساخته شده است.
داستان درباره دو کارآگاه پلیس نیویورک است: جیمی «پوپی» دویل، با بازی جین هکمن، و بادی «کلودی» روسو، با بازی روی شایدر؛ دو مأموری که بی‌وقفه یک قاچاقچی فرانسوی هروئین را تعقیب می‌کنند.
البته ارتباط فرانسوی فقط به خاطر نمایش مرز باریک میان پلیس و تبهکاران ارزشمند نیست؛ بزرگ‌ترین دلیل شهرتش، تعقیب‌وگریز خودرویی آن است.
پس از آنکه پوپی به‌سختی از یک حمله تک‌تیرانداز جان سالم به در می‌برد، به تعقیب او می‌پردازد. تیرانداز با قطاری مرتفع از صحنه فرار می‌کند و تعقیب‌وگریز نفس‌گیر بعدی آغاز می‌شود.
فریدکین این سکانس را بدون دریافت مجوزهای لازم فیلم‌برداری کرد؛ کاری که به تصادف‌های واقعی با خودروهای مردم نیویورک انجامید و بخشی از آن‌ها نیز در نسخه نهایی فیلم باقی ماندند. اما بهترین تصمیم کارگردان، نصب دوربین در جلوی خودرو بود؛ تمهیدی که باعث می‌شود تماشاگر احساس کند خودش در قلب ماجرا حضور دارد.
همکارم جاستین سیلز در وب‌سایت رینگر معتقد است تعقیب‌وگریز ارتباط فرانسوی باید رتبه اول این فهرست را می‌گرفت و مطمئنم افراد زیادی با او موافق‌اند. بااین‌حال، اینکه این فیلم تنها اثر این فهرست است که جایزه اسکار بهترین فیلم را برده، تسلی چندان بدی نیست!
۲. بولیت (۱۹۶۸)
وقتی صحبت از تعقیب‌وگریزهای خودرویی مدرن به میان می‌آید، همه جاده‌ها به بولیت ختم می‌شوند.
این فیلم که یکی از آثار کلاسیک محبوب سینمای پدرانه و مردانه است، استیو مک‌کویین را در نقش فرانک بولیت به تصویر می‌کشد؛ کارآگاه پلیس سان‌فرانسیسکو که پس از کشته شدن یک شاهد کلیدی در جریان حفاظت پلیسی، به تعقیب گروهی از تبهکاران وابسته به مافیا می‌پردازد.
بولیت در جریان تلاش برای کشف حقیقت متوجه می‌شود که دو آدمکش او را زیر نظر دارند. اما این بار اوست که ورق را برمی‌گرداند و آن‌ها را به دام می‌اندازد. از اینجا به بعد، تعقیب‌وگریز آغاز می‌شود.
گذشته از اینکه مک‌کویین بیشتر بدلکاری‌های رانندگی را خودش و پشت فرمان یک فورد موستانگ جی‌تی ۳۹۰ فست‌بک انجام داده، چیزی که این سکانس را تا این اندازه چشمگیر می‌کند، ماندگاری و تازگی آن پس از گذشت این همه سال است.
حتی نقص‌های کوچکی مثل جدا شدن مکرر قالپاق چرخ‌ها هم به نفع فیلم تمام شده‌اند؛ جزئیاتی که نشان می‌دهند رانندگان چقدر روی لبه تیغ حرکت می‌کنند و هر لحظه ممکن است کنترل اوضاع را از دست بدهند.
بیش از ۵۰ سال از زمانی که بولیت قواعد تعقیب‌وگریز خودرویی را متحول کرد گذشته است، اما هنوز کمتر فیلمی توانسته با چنین درجه‌ای از هیجان و جسارت، مرزهای این شکل از اکشن را جابه‌جا کند.
فروش خودرویی که مک‌کویین در فیلم می‌راند، در یک حراجی به قیمت ۳.۷۴ میلیون دلار ــ رکوردی که در آن زمان برای یک موستانگ ثبت شد ــ نشان‌دهنده میراث ماندگار بولیت است.
۱. رونین (۱۹۹۸)
جان فرانکنهایمر، فیلم‌ساز، در مصاحبه‌ای با انجمن فیلم‌برداران آمریکا گفته بود:
«اگر قرار باشد یک تعقیب‌وگریز خودرویی بسازم، طوری می‌سازمش که طرف مقابل بعد از دیدنش به این فکر بیفتد که آیا اصلاً می‌خواهد بار دیگر سراغ ساخت چنین صحنه‌ای برود یا نه!»
و واقعاً هم به وعده‌اش عمل کرد.
در شاهکار دوران پایانی فعالیت فرانکنهایمر، یعنی رونین، چند تعقیب‌وگریز وجود دارد، اما این سکانس پایانی است که به‌تنهایی شایسته عنوان بهترین تعقیب‌وگریز تاریخ سینماست.
فیلم درباره گروهی بین‌المللی از مزدوران است که برای سرقت یک کیف مرموز استخدام می‌شوند؛ مأموریتی که در ادامه با مجموعه‌ای از خیانت‌ها و فریب‌های متقابل پیچیده‌تر می‌شود.
اما برای درک تعقیب‌وگریز پایانی، همین‌قدر بدانید که سم، مزدوری با ارتباطات سازمان سیا و با بازی رابرت دنیرو، در تعقیب دیدری، مأمور ارتش جمهوری‌خواه ایرلند (IRA) با بازی ناتاشا مک‌الهون، است؛ زنی که کیف را در اختیار دارد.
تعقیب‌وگریز در خیابان‌ها و تونل‌های پاریس پیش می‌رود و آنچه بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، روانی و سیال بودن تمام صحنه‌هاست. تماشاگر کاملاً در حرکت رو به جلوی تعقیب‌وگریز غرق می‌شود؛ حرکتی که از هر زاویه قابل تصور فیلم‌برداری شده است. حاصل کار، سمفونی‌ای از آشوب کنترل‌شده است.
حتی سبک رانندگی شخصیت‌ها هم بازتابی از روحیه آن‌هاست: دیدری بی‌پروا و تکانشی رانندگی می‌کند، در حالی که سم خونسردی و تسلطش را حفظ می‌کند.
در این رتبه‌بندی تعقیب‌وگریزهای خودرویی شایسته و تماشایی کم نیستند، اما از نظر من، رونین در جایگاه نخست قرار می‌گیرد. تصور نمی‌کنم فیلمی بتواند به این زودی‌ها از دستاورد فرانکنهایمر فراتر برود؛ بااین‌حال، هیچ‌چیز بیشتر از این خوشحالم نمی‌کند که روزی خلافش ثابت شود.
نویسنده: مایلز سوری
مترجم: سارا مخاوات
