اگر از مخاطبان پیگیر هالیوود جدید -به معنای دوران حاضر هالیوود که هم سینمای هنری و تجربه‌گرایانه را در بر می‌گیرد و هم فیلم‌های عظیم و پرهزینه‌ای را که با تکیه بر سازوکار صنعت سرگرمی و فناوری‌های پیشرفته ساخته می‌شوند- باشید، بدون شک با نام کریستوفرنولان آشنا هستید؛ یکی از مهم‌ترین فیلم‌سازان مؤلف سینمای جهان که طی دو دهه اخیر توانسته جایگاهی کم‌نظیر در سینمای جریان اصلی به دست آورد.
آثار نولان نمونه‌ای شاخص از پیوند جاه‌طلبی هنری با ظرفیت‌های عظیم سینمای تجاری هستند؛ فیلم‌هایی که هم مخاطبان گسترده‌ای دارند و هم به واسطه ساختار روایی و دغدغه‌های فکری‌شان، امکان تحلیل و تفسیرهای متعدد را فراهم می‌کنند. سینمای نولان بیش از هر چیز با بازی‌های پیچیده‌اش با زمان و ساختار روایت شناخته می‌شود.
او در آثاری مانند یادگاری، پرستیژ، تلقین و تنت بارها ترتیب زمانی وقایع را به هم ریخته و مخاطب را وادار کرده تا برای درک کامل داستان، قطعات پراکنده روایت را کنار یکدیگر قرار دهد. اما این بازی‌های فرمی صرفاً برای ایجاد معما یا غافلگیری نیستند. زمان در جهان نولان معمولاً با حافظه، هویت، فقدان و مسئولیت اخلاقی شخصیت‌ها گره می‌خورد. در کنار این ویژگی، علاقه او به موقعیت‌های ملموس انسانی در مقیاس‌های عظیم نیز اهمیت دارد.
از سفر میان سیاه‌چاله‌ها در میان ستاره ای تا تخلیه نیروهای متفقین در دانکرک و ماجراهای علمی و اخلاقی پیرامون ساخت بمب اتم در اوپنهایمر، قهرمانان نولان همواره در برابر نیروهایی قرار می‌گیرند که از توان کنترل فردی‌شان فراتر می‌روند. او برای ساخت این جهان‌ها به جلوه‌های ویژه عملی، طراحی صحنه‌های عظیم، فیلم‌برداری در مکان‌های واقعی و استفاده گسترده از دوربین‌های آیمکس اهمیت ویژه‌ای می‌دهد؛ رویکردی که تجربه تماشای فیلم را به بخشی جدایی‌ناپذیر از معنای آن تبدیل می‌کند.
نولان در عین حال فیلم‌سازی است که قهرمانانش را با پرسش‌های دشوار اخلاقی روبه‌رو می‌کند و اجازه نمی‌دهد دستاوردهای بزرگ آن‌ها بدون بررسی پیامدهای انسانی و اجتماعی‌شان باقی بماند. این مسیر سرانجام در سال ۲۰۲۴ با اوپنهایمر به یکی از مهم‌ترین نقاط اوج خود رسید؛ فیلمی که علاوه بر موفقیت چشمگیر در گیشه و تحسین گسترده منتقدان، جایزه اسکار بهترین فیلم را برای گروه تهیه‌کنندگانش به ارمغان آورد و کریستوفر نولان نیز نخستین اسکار بهترین کارگردانی دوران حرفه‌ای خود را دریافت کرد؛ موفقیتی که جایگاه او را نه فقط به عنوان یکی از موفق‌ترین فیلم‌سازان تجاری، بلکه به‌عنوان مؤلفی تأثیرگذار در سینمای معاصر تثبیت کرد.
حالا در سال ۲۰۲۶، نولان با تازه‌ترین فیلم خود بازگشته و بار دیگر توجه تمام سینمادوستان را به اثری جلب کرده که از همان مراحل تولید، به یکی از مهم‌ترین رویدادهای سینمایی سال تبدیل شد: اودیسه؛ اقتباسی عظیم از حماسه سه هزار ساله هومر که در آن نولان به سراغ یکی از بنیادی‌ترین روایت‌های تاریخ ادبیات رفته است: داستان قهرمانی که پس از پایان جنگ، برای بازگشت به خانه باید سفری طولانی و مرگبار را پشت سر بگذارد.
داستان فیلم درباره اودیسیوس، پادشاه ایتاکا است که پس از پایان جنگ تروآ، بیست سال از خانه و خانواده‌اش دور مانده است. در غیاب او، گروهی از خواستگاران قدرتمند برای تصاحب جایگاه سلطنتی، به پنلوپه، همسر اودیسیوس، فشار می‌آورند و تلماخوس، پسر آن‌ها، نیز در معرض تهدید قرار می‌گیرد. در حالی که پنلوپه و تلماخوس هم‌چنان به بازگشت اودیسیوس امیدوارند، تلماخوس برای یافتن نشانی از پدرش راهی اسپارت می‌شود و از منلائوس و هلن درباره سرنوشت او می‌پرسد.
در سوی دیگر، اودیسیوس پس از سال‌ها سرگردانی و مواجهه با موجودات اساطیری، از جمله سایکلوپ، غول‌های آدم‌خوار و جادوگری به نام سیرسه، هم‌چنان در تلاش است راهی برای بازگشت به ایتاکا پیدا کند. سفر او در نهایت به جهان مردگان نیز کشیده می‌شود؛ جایی که با ارواح سربازان کشته‌شده و پیشگویی‌هایی درباره سرنوشت خود روبه‌رو می‌شود.
اما دشواری اصلی تنها عبور از خطرهای طبیعی و موجودات افسانه‌ای نیست؛ اودیسیوس باید با گذشته خود و پیامدهای تصمیم‌هایی مواجه شود که در جریان جنگ تروآ گرفته است. در خانه نیز پنلوپه و تلماخوس در برابر بحرانی ایستاده‌اند که بازگشت پادشاه را به مسئله‌ای فراتر از بازگشت به خانه تبدیل می‌کند.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اودیسه، شیوه‌ای است که نولان برای تبدیل یک متن اسطوره‌ای به تجربه‌ای سینمایی و معاصر انتخاب کرده است. او به جای آنکه صرفاً مجموعه‌ای از ماجراهای مشهور حماسه هومر را پشت سر هم قرار دهد، داستان را به مسئله‌ای درباره جنگ، قدرت، مسئولیت و معنای خانه پیوند می‌زند.
در این روایت، پیروزی در جنگ لزوماً به معنای پایان خشونت نیست و قهرمانی که از میدان نبرد باز می‌گردد، ممکن است با پیامدهایی روبه‌رو شود که حتی پس از رسیدن به خانه نیز رهایش نمی‌کنند؛ به ویژه وقتی شهری چون تروآ که روزگاری برای مردمانش خانه‌ای امن بود، اکنون با نقشه اودیسیوس به ویرانه بدل شده و معنای خانه و بازگشت را برای همیشه دگرگون کرده است.
در چنین جهانی، بازگشت دیگر صرفاً رسیدن به سرزمین مادری نیست؛ پرسش این است که وقتی خانه دیگری ویران شده، آیا قهرمان هنوز می‌تواند با همان معنای پیشین به خانه خودش بازگردد؟ همین نگاه، به سفر اودیسیوس ابعادی اخلاقی و روان‌شناختی می‌بخشد و آن را از یک ماجراجویی اساطیری صرف فراتر می‌برد. منتقدان نیز به جاه‌طلبی روایی و بصری فیلم، توانایی نولان در خلق صحنه‌های عظیم و پرتنش و کیفیت کارگردانی او توجه ویژه‌ای نشان داده‌اند.
بسیاری از نقدهای منتشرشده، اودیسه را یکی از باشکوه‌ترین تجربه‌های سینمایی سال و از مهم‌ترین آثار کارنامه نولان توصیف کرده‌اند. هم‌چنین بازی مت دیمون در نقش اودیسیوس، آن هتوی در نقش پنلوپه، تام هالند در نقش تلماخوس و رابرت پتینسون در نقش آنتینوس از جمله جنبه‌هایی بوده‌اند که در نوشته‌های منتقدان مورد توجه قرار گرفته‌اند. ترکیب این گروه بازیگری با موسیقی لودویگ گورانسون و فیلم‌برداری هویته ون هویتما، به خلق جهانی کمک کرده که در آن عظمت اسطوره با جزئیات ملموس و انسانی همراه می‌شود.
اما مهم‌ترین حاشیه و دستاورد فنی فیلم، شیوه فیلم‌برداری آن است. اودیسه نخستین فیلم بلند تاریخ سینماست که تماماً با دوربین‌های نگاتیو ۷۰ میلی‌متری آیمکس فیلم‌برداری شده است؛ اتفاقی که تحقق آن به همکاری نزدیک نولان و شرکت آیمکس نیاز داشت. دوربین‌های آیمکس به دلیل استفاده از نگاتیو بزرگ‌تر، امکان ثبت تصویری با جزئیات و وضوح بسیار بالا را فراهم می‌کنند و در سالن‌های مجهز به پرده‌های بزرگ، بخش وسیع‌تری از میدان دید مخاطب را درگیر می‌سازند.
در نسخه ۷۰ میلی‌متری آیمکس، نسبت تصویر گسترده‌تر و کیفیت نمایش، تجربه‌ای متفاوت از تماشای فیلم در قالب‌های معمول سینمایی ایجاد می‌کند. البته استفاده از این دوربین‌ها همیشه با دشواری‌هایی همراه بوده است؛ صدای نسبتاً بلند ساز و کار دوربین و وزن زیاد آن، فیلم‌برداری در برخی موقعیت‌ها را محدود می‌کرد.
به همین دلیل، برای ساخت اودیسه نسل تازه‌ای از دوربین‌های آیمکس با همکاری نولان و گروه فنی این شرکت توسعه پیدا کرد که امکان ضبط صدای هم‌زمان را نیز به شکل مؤثرتری فراهم می‌کرد. حاصل این همکاری، استفاده از حدود دو میلیون و صد هزار فوت نگاتیو آیمکس در جریان تولید فیلم بود؛ اقدامی که نه فقط یک رکورد فنی، بلکه بیانی روشن از اعتقاد نولان به اهمیت تجربه سینمایی در سالن نمایش محسوب می‌شود.
حواشی تولید فیلم نیز به اندازه ابعاد فنی آن جالب توجه بود. نولان برای ساخت جهان اسطوره‌ای اودیسه، به سراغ لوکیشن‌های واقعی در کشورهای مختلفی از جمله مراکش، یونان، ایتالیا، اسکاتلند، ایسلند و مالت رفت و بخش مهمی از فیلم را به جای اتکا به پرده سبز، در محیط‌های طبیعی فیلم‌برداری کرد.
هم‌چنین فروش بلیت برخی نمایش‌های ویژه آیمکس ۷۰ میلی‌متری از یک سال پیش از اکران آغاز شد؛ اتفاقی کم‌سابقه که نشان‌دهنده اعتماد استودیو به ظرفیت فروش فیلم و اشتیاق مخاطبان برای تماشای آن در بهترین قالب ممکن بود. تعدادی از این نمایش‌ها تنها در دوازده ساعت نخست به فروش کامل رسیدند. از سوی دیگر، بودجه تولید حدود ۲۵۰ میلیون دلاری و حضور گروهی از بازیگران سرشناس در کنار نولان، اودیسه را به یکی از پرهزینه‌ترین پروژه‌های دوران حرفه‌ای او تبدیل کرد.
استقبال از فیلم در گیشه نیز به اندازه ابعاد تولیدش چشمگیر بود. اودیسه در نخستین آخر هفته اکران جهانی خود حدود ۲۶۴ میلیون دلار فروخت و بزرگ‌ترین افتتاحیه دوران حرفه‌ای نولان را رقم زد؛ رکوردی که پیش از آن در اختیار شوالیه تاریکی بر می خیزد بود. این شروع قدرتمند تنها مقدمه‌ای بر موفقیت‌های بعدی فیلم شد و فروش جهانی آن سرانجام از مرز یک میلیارد و هشتصد میلیون دلار عبور کرد.
به این ترتیب، اودیسه به پرفروش‌ترین فیلم کارنامه نولان، پرفروش‌ترین فیلم تاریخ کمپانی یونیورسال و پرفروش‌ترین فیلم تاریخ سینما با درجه سنی بزرگسالان تبدیل شد. این اثر هم‌چنین عنوان پرفروش‌ترین فیلم تاریخ آیمکس را به دست آورد و نخستین فیلم غیر مجموعه‌ای و غیر بازسازی‌شده از سال ۲۰۰۹ بود که توانست بیش از یک میلیارد دلار در بازارهای بین‌المللی فروش داشته باشد. سهم چشمگیر سالن‌های آیمکس از فروش جهانی فیلم نیز نشان داد که مخاطبان برای تماشای اثری با چنین ابعاد بصری، هم‌چنان حاضرند تجربه سینمایی روی پرده بزرگ را به تماشای خانگی ترجیح دهند.
اودیسه در نهایت اثری بیش از یک اقتباس پرخرج از یکی از مشهورترین آثار ادبیات کلاسیک است؛ فیلمی که نولان در آن به سراغ پرسشی می‌رود که در بخش مهمی از کارنامه‌اش حضور داشته است: انسان پس از عبور از بحرانی بزرگ، چگونه باید با پیامد انتخاب‌هایش زندگی کند؟
سفر اودیسیوس برای بازگشت به ایتاکا، در این خوانش صرفاً مسیری برای رسیدن دوباره به خانواده نیست، بلکه مواجهه‌ای است با گذشته‌ای که نمی‌توان آن را پشت سر گذاشت و خانه‌ای که بازگشت به آن، بدون پاسخ‌گویی در برابر آنچه رخ داده، لزوماً به معنای رستگاری نخواهد بود.
ترکیب این دغدغه‌های انسانی با مقیاس عظیم اسطوره، طراحی صحنه‌های تماشایی و تجربه فنی کم‌سابقه تکنولوژی آیمکس، اودیسه را به یکی از مهم‌ترین رویدادهای سینمایی سال ۲۰۲۶ و اثری شاخص در کارنامه کریستوفر نولان تبدیل کرده است.
شما هم‌اکنون می‌توانید فیلم اکشن و ماجراجویی اودیسه را با زیرنویس فارسی اختصاصی در نماوا تماشا کنید.
